Vào khoảng thế kỷ V–IV TCN, khi đế chế Achaemenid của Ba Tư vươn mình thành một trong những đế chế rộng lớn nhất thế giới cổ đại, những người thợ kim hoàn đã tạo ra các tác phẩm vàng bạc tinh xảo đến kinh ngạc. Hơn hai thiên niên kỷ sau, những kiệt tác ấy được biết đến qua cái tên Kho báu Oxus, một trong những bộ sưu tập kim loại quý quan trọng nhất còn tồn tại từ thời kỳ này.

Ảnh: britishmuseum

Kho báu được đặt theo tên sông Oxus, tên cổ của sông Amu Darya, chảy qua khu vực Trung Á ngày nay. Những hiện vật được cho là phát hiện gần di tích Takht-i Kuwad, thuộc Tajikistan hiện đại, trong khoảng cuối thập niên 1870. Tuy nhiên, câu chuyện về việc tìm thấy kho báu không hoàn toàn rõ ràng. Các món đồ được cho là đã rơi vào tay những thương nhân, trước khi một phần được các nhà sưu tầm và khảo cổ học người Anh mua lại. Năm 1897, phần lớn bộ sưu tập được chuyển giao cho Bảo tàng Anh ở London.

Điều khiến Kho báu Oxus trở nên đặc biệt không chỉ là giá trị của vàng bạc, mà còn ở sự phong phú của các hiện vật. Bộ sưu tập có những chiếc vòng tay vàng với đầu dê trang trí cầu kỳ, bát vàng chạm hình sư tử, các tượng bạc, mô hình xe ngựa và hàng chục lá vàng mỏng khắc hình người. Một số lá vàng thể hiện những nhân vật mặc trang phục Ba Tư, cầm vũ khí hoặc vật dụng có thể liên quan đến nghi lễ tôn giáo.

Ảnh: maxwellmuseums

Các tác phẩm cho thấy trình độ chế tác đáng nể của nghệ nhân cổ đại. Họ biết dát mỏng, chạm nổi và ghép các chi tiết kim loại, đồng thời sử dụng những hình tượng động vật như dê, sư tử để tạo nên vẻ uy nghi, sang trọng. Một số hiện vật còn phản ánh sự giao thoa văn hóa giữa Ba Tư và thế giới Hy Lạp, minh chứng cho những cuộc tiếp xúc vượt qua ranh giới của các đế chế.

Một câu hỏi vẫn khiến giới nghiên cứu quan tâm là kho báu này ban đầu được cất giữ để làm gì? Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các hiện vật có thể bắt nguồn từ một ngôi đền hoặc địa điểm thờ tự, nhưng nguồn gốc chính xác của toàn bộ bộ sưu tập vẫn chưa được xác định chắc chắn. Những lá vàng khắc hình người có thể là vật phẩm dâng cúng, trong khi các món trang sức và đồ dùng quý giá phản ánh đời sống của tầng lớp thượng lưu.

Ảnh: britishmuseum

Kho báu Oxus vì thế không đơn thuần là một tập hợp đồ vật quý giá. Nó còn là cánh cửa dẫn vào thế giới của một đế chế từng kết nối nhiều vùng đất, dân tộc và truyền thống nghệ thuật. Qua những đường nét nhỏ bé trên lá vàng hay hình dáng tinh tế của chiếc vòng tay, người hiện đại có thể hình dung phần nào về gu thẩm mỹ, tín ngưỡng và quyền lực của người Ba Tư cổ đại.

Trải qua hàng nghìn năm, những món đồ ấy vẫn lấp lánh trong các bộ sưu tập bảo tàng, nhắc nhở rằng đôi khi, những vật chứng nhỏ bé lại có thể kể câu chuyện lớn lao về một nền văn minh đã mất.