Nếu nhìn qua, tumi chỉ giống một con dao có hình dáng khá kỳ lạ: lưỡi dao cong như nửa vầng trăng, còn cán vươn thẳng lên ở chính giữa. Nhưng trong các nền văn hóa Andes cổ đại, đặc biệt tại vùng Peru ngày nay, tumi không đơn thuần là công cụ cắt. Nó gắn với nghi lễ, quyền lực, thần linh và những quan niệm phức tạp về sự sống – cái chết.

Ảnh: worldhistory

Những chiếc tumi cổ nhất được biết đến có liên hệ với các nền văn hóa ở vùng duyên hải phía Bắc Peru. Người Moche, sống khoảng thế kỷ 2–7, đã chế tác nhiều loại tumi bằng đồng và các vật liệu khác. Bảo tàng Metropolitan cho biết những chiếc tumi Moche có niên đại từ khoảng thế kỷ 2 đến thế kỷ 7.

Điều thú vị là hình dáng của tumi không phải lúc nào cũng tối ưu cho việc cắt. Nhiều hiện vật có lưỡi bán nguyệt tương đối tù, trong khi phần cán lại được trang trí vô cùng công phu. Điều đó cho thấy giá trị biểu tượng có thể quan trọng không kém, thậm chí quan trọng hơn chức năng thực dụng. Bảo tàng Walters cho biết tumi xuất hiện trong nghệ thuật Moche gắn với các nghi lễ hiến tế và những hình tượng siêu nhiên.

Ảnh: sacrifiles.unibo

Đến thời Chimú và Lambayeque (Sicán), tumi trở thành những tác phẩm kim loại đặc biệt xa hoa. Có chiếc được làm bằng vàng, bạc, đồng, khảm ngọc lam và vỏ sò; phần cán đôi khi mang hình người hoặc thần linh. Một chiếc tumi Sicán thế kỷ 9–11 hiện lưu giữ tại Metropolitan Museum cao hơn 36 cm, được chế tác bằng vàng, bạc và ngọc lam.

Tumi cũng tiếp tục tồn tại dưới thời Inca. Một hiện vật Chimú–Inca niên đại 1470–1532 tại Princeton có lưỡi bạc và cán bằng hợp kim đồng–thiếc, khảm malachite, vỏ Spondylus và vỏ trai. Tư liệu của bảo tàng cho biết những chiếc tumi hình lưỡi liềm được dùng để hiến tế llama trong các nghi lễ mùa màng nhằm tạ ơn Mặt Trời.

Ảnh: inkawasicorp

Đáng chú ý, tumi còn xuất hiện trong bối cảnh y học cổ đại. Một số hiện vật và hình ảnh nghệ thuật Andes liên hệ loại dao này với các thủ thuật y khoa, trong đó có phẫu thuật hộp sọ. Điều này khiến tumi trở thành một vật thể đặc biệt: vừa có thể liên quan đến hiến tế, vừa gắn với chữa trị và những nghi lễ chuyển tiếp giữa sự sống và cái chết.

Vì thế, điều làm tumi hấp dẫn không nằm ở việc nó là một “con dao cổ” mà ở chỗ một vật thể có hình dạng đơn giản đã trở thành nơi giao nhau giữa kỹ thuật luyện kim, nghệ thuật, quyền lực và thế giới tâm linh của các cư dân Andes.