Ngày nay, khi bước giữa những hàng cột đá đổ nát của Volubilis, thật khó hình dung nơi đây từng là một đô thị quan trọng ở cực Tây của thế giới La Mã. Nằm gần thành phố Meknès của Maroc, Volubilis được hình thành từ ít nhất thế kỷ III TCN và từng là trung tâm của vương quốc Mauretania trước khi trở thành một municipium của La Mã. Thành phố nằm trong vùng đất màu mỡ, thuận lợi cho nông nghiệp, đặc biệt là trồng ô liu.

Ảnh: Wikimedia Commons

Khi người La Mã kiểm soát Mauretania vào thế kỷ I, Volubilis trở thành một đô thị quan trọng của tỉnh Mauretania Tingitana, vùng biên giới xa xôi của đế chế. Thành phố được quy hoạch với đường phố, khu dân cư, công trình công cộng và các biệt thự giàu có. Dấu tích còn lại cho thấy người La Mã đã áp dụng cả quy hoạch đường phố vuông góc lẫn cách xây dựng thích ứng với địa hình đồi dốc.

Điều khiến Volubilis đặc biệt không chỉ là những cột đá hay Khải hoàn môn, mà còn nằm dưới chân người du khách: những sàn khảm tuyệt đẹp. Các biệt thự từng được trang trí bằng những bức tranh ghép từ hàng nghìn mảnh đá nhỏ, mô tả thần thoại Hy Lạp – La Mã, các vị thần, động vật và những hình ảnh giàu tính biểu tượng. Một số tác phẩm vẫn giữ được màu sắc và bố cục đáng kinh ngạc sau hàng nghìn năm.

Ảnh: frenchbaroudeur

Volubilis vì thế không đơn thuần là “một thành phố La Mã ở Maroc”. Nó là nơi nhiều thế giới từng chồng lên nhau. Trước La Mã là văn hóa Libyco-Berber và Mauretania; sau thời La Mã, thành phố trải qua các giai đoạn Kitô giáo rồi Hồi giáo. Đặc biệt, vào đầu thời kỳ Idrisid, Volubilis từng có một vai trò mới khi trở thành kinh đô trong thời gian ngắn của Idris I, người sáng lập triều đại Idrisid.

Điều thú vị là Volubilis không bị một đô thị hiện đại phủ lên hoàn toàn. Sau khi bị bỏ hoang, nơi đây trải qua nhiều thế kỷ tương đối biệt lập. Chính sự vắng bóng của những công trình mới đã giúp một phần bố cục đô thị cổ được bảo tồn khá nguyên vẹn. UNESCO đánh giá đây là một trong những địa điểm khảo cổ giàu có nhất của Bắc Phi về cả kiến trúc, khảm, tượng và văn khắc.

Ảnh: Wikimedia Commons

Năm 1997, Volubilis được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản Thế giới. Khu di sản rộng khoảng 42 ha, nằm giữa cảnh quan nông nghiệp và chân núi Zerhoun.

Có lẽ điều hấp dẫn nhất ở Volubilis là cảm giác về sự giao thoa. Đây không phải một “Rome thu nhỏ” đơn thuần, mà là một thành phố nơi Địa Trung Hải, Bắc Phi, văn hóa bản địa, La Mã, Kitô giáo và Hồi giáo lần lượt để lại dấu vết. Những cột đá giữa đồng cỏ Maroc vì thế không chỉ là tàn tích của một đế chế đã mất, mà là chứng tích của cách các nền văn minh gặp gỡ, biến đổi và để lại dấu ấn lên nhau.