Trong lịch sử quân sự, những vị tướng nổi tiếng thường gắn liền với tuổi trẻ, sức mạnh và các chiến công vang dội. Nhưng Narses lại là một trường hợp khác thường. Xuất thân từ Armenia, từng phục vụ trong hoàng cung Constantinople, ông vươn lên trở thành một trong những chỉ huy quan trọng nhất dưới thời hoàng đế Justinian I, góp phần quyết định vào nỗ lực tái chiếm Italy của Đế chế Đông La Mã, thường được gọi là Byzantine.

Ảnh: Wikimedia Commons

Narses sinh khoảng năm 478 hoặc 480 và mất vào khoảng năm 566–573, theo các ước tính khác nhau. Ông là hoạn quan, từng giữ chức vụ cao trong triều đình trước khi nổi bật trên chiến trường. Năm 532, Narses góp phần dập tắt cuộc nổi dậy Nika tại Constantinople bằng cách kết hợp thương lượng, sử dụng tiền bạc và hỗ trợ trấn áp phe nổi loạn. Thành công ấy giúp ông củng cố vị thế trong triều đình, dù danh tiếng lớn nhất vẫn đang chờ phía trước.

Vào thế kỷ VI, hoàng đế Justinian I theo đuổi tham vọng khôi phục những vùng đất từng thuộc Đế chế Tây La Mã. Cuộc chiến chống người Ostrogoth ở Italy, bắt đầu từ năm 535, kéo dài gần hai thập niên và gây thiệt hại nghiêm trọng cho bán đảo. Tướng Belisarius từng giành được nhiều chiến thắng, nhưng chiến tranh vẫn chưa kết thúc. Năm 551, Narses được giao quyền chỉ huy một đạo quân mới, gồm quân Byzantine cùng các lực lượng đồng minh và lính đánh thuê.

Ảnh: meisterdrucke

Trận đánh quyết định diễn ra vào năm 552, gần Taginae, tại miền Trung Italy. Đối thủ của Narses là vua Ostrogoth Totila, một nhà lãnh đạo có năng lực đã nhiều lần khôi phục sức kháng cự của người Goth. Narses hiểu rằng một cuộc xung phong trực diện của kỵ binh đối phương có thể gây nguy hiểm cho đội quân của mình. Ông bố trí lực lượng ở vị trí thuận lợi, đưa các cung thủ bộ binh ra hai cánh và tổ chức đội hình đủ vững để chống lại đợt tấn công của đối phương.

Khi kỵ binh Ostrogoth lao vào đội hình Byzantine, các cung thủ của Narses bắn tên từ hai bên sườn, gây tổn thất nặng nề và làm đội hình đối phương rối loạn. Đợt xung phong không đạt được mục tiêu, còn lực lượng Byzantine giữ được thế trận. Quân Ostrogoth cuối cùng tan vỡ; Totila bị thương chí mạng trong lúc rút lui và qua đời. Chiến thắng tại Taginae đã giáng đòn quyết định vào sức kháng cự của vương quốc Ostrogoth ở Italy.

Ảnh: historysnacks

Tuy nhiên, Narses chưa thể kết thúc chiến tranh ngay lập tức. Người Goth tiếp tục kháng cự dưới sự lãnh đạo của vua Teia, người kế vị Totila. Năm 553, Narses đánh bại lực lượng này trong trận Mons Lactarius, gần núi Vesuvius. Teia tử trận, và sự kháng cự có tổ chức của người Ostrogoth ở Italy suy sụp. Narses sau đó tiếp tục đánh bại một đạo quân Frank và Alamanni xâm nhập bán đảo, củng cố quyền kiểm soát của Byzantine.

Những chiến công ấy khiến Narses trở thành một trong những nhân vật quân sự nổi bật cuối thời cổ đại. Ông không chỉ biết bố trí quân đội mà còn tận dụng địa hình, phối hợp các lực lượng có nguồn gốc khác nhau và tránh để đối phương quyết định cách thức giao chiến. Tuy nhiên, chiến thắng quân sự không đồng nghĩa với sự phục hồi lâu dài của Italy. Chiến tranh đã tàn phá nhiều thành phố, làm suy yếu kinh tế và khiến dân cư chịu tổn thất nặng nề. Chỉ hơn một thập niên sau khi Narses qua đời, người Lombard tiến vào Italy năm 568, mở đầu một giai đoạn phân chia quyền lực mới.

Cuộc đời Narses cho thấy lịch sử không chỉ được định hình bởi những vị vua trên ngai vàng hay các chiến binh trẻ tuổi ngoài chiến trường. Một viên quan cung đình xuất thân Armenia, vốn không phải hình mẫu tướng lĩnh thông thường, đã trở thành người quyết định vận mệnh của cả một vương quốc. Dẫu chiến thắng của ông không thể đảo ngược mọi biến động lịch sử, tài năng quân sự của Narses vẫn là một chương đáng chú ý trong nỗ lực cuối cùng của Byzantine nhằm khôi phục quyền lực La Mã ở phương Tây.