Trong thế giới động vật, voi nổi tiếng với trí nhớ lâu dài, đời sống xã hội phức tạp và những mối liên kết bền chặt giữa các thành viên. Những con voi cái thường sống thành đàn gia đình, cùng chăm sóc voi con và duy trì quan hệ qua nhiều năm. Chính cấu trúc xã hội ấy khiến các nhà khoa học đặt ra một câu hỏi đầy sức gợi: liệu voi có nhận biết cái chết và trải qua trạng thái đau buồn khi mất đi đồng loại hay không?

Các quan sát ngoài tự nhiên cho thấy phản ứng của voi trước xác đồng loại không hề đơn giản. Chúng có thể tiến đến gần, ngửi, dùng vòi chạm vào cơ thể hoặc thử nâng xác lên. Một số con đứng lại trong thời gian dài, quay trở lại nơi phát hiện xác chết sau đó, thậm chí chú ý đến xương và ngà của những cá thể đã chết từ lâu. Những hành vi này đã được ghi nhận ở cả voi châu Phi lẫn voi châu Á, dù phản ứng khác nhau tùy từng cá thể và hoàn cảnh.

Ảnh: nationalgeographic.com

Đặc biệt xúc động là những trường hợp voi mẹ không chịu rời xa voi con đã chết. Một số con tiếp tục dùng vòi chạm vào cơ thể con, ở lại bên cạnh trong thời gian dài hoặc cố nâng con lên. Nghiên cứu về hành vi của voi châu Á cũng ghi nhận những cá thể trưởng thành hỗ trợ voi con đang hấp hối, phát ra tiếng kêu với tần suất cao và tiếp tục tương tác khi con non không còn phản ứng. Tuy nhiên, từ những hành vi quan sát được đến kết luận rằng voi hiểu cái chết giống con người vẫn là một khoảng cách khoa học cần thận trọng.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2020 đã tập hợp các ghi nhận về cách voi phản ứng với đồng loại đã chết. Các nhà nghiên cứu nhận thấy voi thể hiện sự quan tâm ngay cả với những cá thể không có quan hệ thân thiết, đồng thời có thể quay lại xác chết ở những thời điểm khác nhau. Điều đó gợi ý rằng hành vi này không chỉ đơn thuần là biểu hiện của sự gắn bó giữa người thân. Voi có thể đang tìm cách thu thập thông tin bằng khứu giác và xúc giác, nhận biết sự thay đổi trong môi trường xã hội hoặc phản ứng trước một tình huống bất thường. Những khả năng ấy không loại trừ cảm xúc, nhưng cho thấy hiện tượng phức tạp hơn một lời giải thích duy nhất.

Ảnh: Wikimedia Commons

Vậy voi có thực sự thương tiếc đồng loại? Câu trả lời trung thực nhất là có những bằng chứng đáng chú ý về phản ứng giống đau buồn, nhưng khoa học chưa thể xác nhận chính xác voi trải nghiệm cảm xúc ấy như thế nào. Chúng ta không thể trực tiếp hỏi một con voi đang nghĩ gì, cũng không nên mặc nhiên xem mọi hành vi chạm vào xác chết là một nghi thức tiễn biệt. Điều có thể khẳng định là voi sở hữu đời sống xã hội phong phú, có khả năng ghi nhớ những cá thể khác và thể hiện những phản ứng khác thường khi đối diện với cái chết.

Có lẽ điều khiến câu chuyện này chạm đến con người không phải là việc chứng minh voi đau buồn giống chúng ta đến đâu, mà là nhận ra rằng sự mất mát có thể để lại những dấu vết hành vi vượt xa bản năng sinh tồn đơn giản. Khi một con voi đứng lặng bên cơ thể đồng loại, chúng ta vẫn chưa biết chính xác điều gì đang diễn ra trong tâm trí khổng lồ ấy. Nhưng chính những câu hỏi chưa có lời giải đó đang mở rộng hiểu biết của nhân loại về cảm xúc, trí tuệ và những mối liên kết trong thế giới động vật.