Mẹ của Thành Cát Tư Hãn là Hoelun (còn viết là Hö’elün), một phụ nữ Mông Cổ có cuộc đời đầy biến động. Bà thường được nhắc đến trong lịch sử không chỉ vì sinh ra Temujin (Thiết Mộc Chân), tên khai sinh của Thành Cát Tư Hãn, mà còn bởi vai trò quan trọng trong việc nuôi dạy các con giữa những năm tháng gia đình lâm vào cảnh khốn khó. Nhưng trước khi trở thành vợ của Yesugei, cha Temujin, Hoelun đã có một cuộc đời riêng mà ít người biết đến.

Theo Bí sử Mông Cổ, một trong những nguồn tư liệu quan trọng nhất về thời kỳ đầu của đế chế, Hoelun thuộc bộ tộc Olkhonud, có quan hệ với liên minh bộ tộc Onggirat. Bà được hứa hôn với Chiledu, một người đàn ông thuộc nhóm Merkit. Khi ấy, hôn nhân giữa các bộ tộc không chỉ là chuyện tình cảm cá nhân mà còn gắn với liên minh, địa vị và những mối quan hệ chính trị trên thảo nguyên. Hoelun đang trên đường về cùng người chồng tương lai thì cuộc đời bà đột ngột rẽ sang hướng khác.

Tranh minh họa Hoelun trong một bản thảo lịch sử Ba Tư. Ảnh: Wikimedia Commons

Theo câu chuyện được ghi lại trong Bí sử Mông Cổ, Yesugei cùng những người đi theo đã bắt gặp đoàn của Chiledu trên đường trở về. Nhận thấy Hoelun là một phụ nữ xinh đẹp, họ quyết định cướp bà khỏi người chồng sắp cưới. Chiledu buộc phải bỏ trốn để bảo toàn mạng sống, còn Hoelun bị đưa về làm vợ Yesugei. Đây là một cuộc hôn nhân khởi đầu bằng cưỡng ép, phản ánh thực tế khắc nghiệt của những cuộc tranh chấp và tập quán hôn nhân trên thảo nguyên thời bấy giờ. Câu chuyện được lưu truyền qua nguồn sử liệu trung đại, dù không phải mọi chi tiết đều có thể kiểm chứng độc lập.

Sau khi trở thành vợ Yesugei, Hoelun sinh ra Temujin cùng các con khác, trong đó có Qasar, Hachiun, Temuge và con gái Temulen. Bước ngoặt lớn đến khi Yesugei qua đời sau khi bị người Tatar đầu độc, để lại Hoelun cùng những đứa con còn nhỏ. Phần lớn những người từng đi theo gia đình đã rời bỏ họ, khiến bà phải tự xoay xở để nuôi con trong điều kiện thiếu thốn. Những năm tháng ấy thường được xem là một trong các giai đoạn định hình tính cách và ý chí sinh tồn của Temujin.

Tượng tưởng niệm Hoelun tại khu tưởng niệm người mẹ của Thành Cát Tư Hãn ở Tsonjin Boldog, Mông Cổ. Ảnh: fischundfleisch.com

Trong hoàn cảnh ấy, Hoelun không chỉ chăm sóc con cái mà còn giữ vai trò tổ chức và dẫn dắt gia đình. Bí sử Mông Cổ kể rằng bà thu nhặt rễ cây, quả dại và các nguồn thức ăn sẵn có để nuôi sống những đứa trẻ. Bà cũng phải đối mặt với những mâu thuẫn giữa các con, trong đó có việc Temujin và Qasar giết người anh cùng cha khác mẹ Bekter. Những chi tiết này cho thấy Hoelun không đơn thuần là nhân vật đứng sau một vị anh hùng, mà là người trực tiếp góp phần giúp gia đình vượt qua thời kỳ nguy hiểm nhất.

Về sau, khi Temujin thống nhất các bộ tộc Mông Cổ và trở thành Thành Cát Tư Hãn vào năm 1206, Hoelun được tôn kính với tư cách mẹ của người sáng lập đế chế. Bà không phải hoàng hậu theo nghĩa là vợ của một hoàng đế trị vì; danh hiệu hoàng hậu gắn với bà trong một số cách ghi chép là tôn hiệu truy phong về sau. Dù vậy, vị thế của bà trong lịch sử Mông Cổ vẫn rất đặc biệt: từ một phụ nữ bị bắt cóc khỏi cuộc hôn nhân đầu tiên, Hoelun đã trở thành người mẹ nuôi dưỡng một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất lịch sử thế giới.

Cuộc đời Hoelun nhắc chúng ta rằng phía sau sự trỗi dậy của một đế chế không chỉ có chiến thắng trên chiến trường. Còn có những năm tháng sinh tồn, sự hy sinh và sức bền của những con người ít được nhắc đến. Thành Cát Tư Hãn đã làm thay đổi bản đồ Á – Âu, nhưng chính Hoelun là người góp phần nuôi dưỡng cậu bé Temujin trong những năm tháng gian khó trước khi lịch sử gọi tên ông.