Không phải cây nào cũng tự tạo ra thức ăn nhờ ánh sáng Mặt Trời. Một số loài đã tiến hóa thành những “kẻ ăn bám” chuyên nghiệp, len lỏi vào mô thực vật khác để lấy nước, đường và khoáng chất. Theo Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London, thực vật ký sinh chiếm khoảng 1% số loài thực vật có hoa, tương đương khoảng 4.000 loài. Chúng sử dụng những cấu trúc chuyên biệt gọi là giác mút ký sinh để kết nối với vật chủ, tạo nên một trong những chiến lược sinh tồn kỳ lạ nhất tự nhiên.

Nổi tiếng nhất có lẽ là Rafflesia, loài thực vật Đông Nam Á sở hữu những bông hoa khổng lồ, có thể đạt đường kính khoảng một mét ở một số loài. Hoa tỏa mùi giống thịt thối để thu hút ruồi đến thụ phấn. Điều khó tin là phần lớn vòng đời của Rafflesia diễn ra bên trong dây leo vật chủ thuộc chi Tetrastigma. Nó không có thân, lá hay rễ thông thường lộ ra bên ngoài; thứ chúng ta nhìn thấy chủ yếu là nụ và bông hoa xuất hiện khi cây bước vào giai đoạn sinh sản.

Hoa Rafflesia với những cánh hoa đỏ lốm đốm đặc trưng, nổi tiếng bởi kích thước khổng lồ và mùi hương giống thịt phân hủy. Ảnh: mnhn.fr

Nếu Rafflesia gây ấn tượng bằng kích thước, tơ hồng (Cuscuta) lại khiến người ta liên tưởng đến một mạng lưới dây vàng cam đang siết chặt cây chủ. Loài này gần như không có lá phát triển bình thường, thân mảnh quấn quanh cây khác rồi hình thành các giác mút để hút chất dinh dưỡng. Cây non phải tìm được vật chủ trong thời gian ngắn nếu không sẽ cạn nguồn năng lượng dự trữ. Đáng kinh ngạc, tơ hồng có thể phản ứng với tín hiệu hóa học và hướng sinh trưởng về những cây phù hợp để ký sinh.

Tơ hồng quấn quanh cây chủ như những sợi chỉ vàng cam, hút nước và chất dinh dưỡng qua các giác mút. Ảnh: ceskestavby.cz

Ít được biết đến hơn là Hydnora, một chi thực vật ký sinh sống chủ yếu dưới lòng đất ở châu Phi và một số khu vực lân cận. Cây gần như không có lá, phần lớn cơ thể nằm trong mô rễ vật chủ; chỉ đến mùa sinh sản, bông hoa thịt dày mới trồi lên khỏi mặt đất. Hình dáng của hoa khiến nhiều người liên tưởng đến một sinh vật ngoài hành tinh. Giống Rafflesia, một số loài Hydnora sử dụng mùi khó chịu để thu hút côn trùng thụ phấn. Sự biến đổi hình thái cực đoan này cho thấy thực vật có thể tiến hóa theo những hướng rất khác thường khi không còn phải tự quang hợp.

Không phải thực vật ký sinh nào cũng khổng lồ hay có hình dạng đáng sợ. Cỏ chổi (Striga) là nhóm cây nhỏ nhưng có thể gây thiệt hại nghiêm trọng cho nông nghiệp, bởi chúng ký sinh trên rễ các cây trồng như ngô, lúa và cao lương. Chúng lấy đi nguồn nước, chất dinh dưỡng và làm cây chủ còi cọc, giảm năng suất. Đây là lời nhắc rằng những sinh vật kỳ lạ nhất không chỉ tồn tại trong rừng sâu mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống con người.

Thế giới thực vật ký sinh cho thấy tiến hóa không có một con đường duy nhất. Có loài phát triển thành bông hoa lớn nhất thế giới, có loài biến thành mạng dây quấn chằng chịt, có loài gần như biến mất dưới lòng đất. Chúng có thể khiến ta liên tưởng đến những kẻ chuyên hút cạn sức sống, nhưng trong tự nhiên, quan hệ ký sinh cũng là một phần của mạng lưới sinh thái phức tạp. Đôi khi, những sinh vật trông kỳ quái nhất lại mở ra những hiểu biết sâu sắc nhất về cách sự sống thích nghi và tồn tại.