Đàn hạc Ur là tên gọi thường dùng cho nhóm nhạc cụ dây được phát hiện tại nghĩa trang hoàng gia của thành phố cổ Ur, thuộc miền Nam Iraq ngày nay. Những hiện vật này có niên đại khoảng 2550–2450 TCN, thuộc thời kỳ Sơ triều đại III của nền văn minh Lưỡng Hà. Chúng được nhà khảo cổ học người Anh Leonard Woolley khai quật trong các cuộc khảo sát kéo dài từ năm 1922 đến năm 1934. Đây được xem là một trong những nhóm nhạc cụ dây cổ nhất còn được biết đến.

Điều khiến đàn hạc Ur trở nên đặc biệt là kỹ thuật chế tác và trang trí vô cùng cầu kỳ. Những nhạc cụ này có phần hộp cộng hưởng bằng gỗ, hai trụ dựng đứng nối với nhau bằng một thanh ngang để căng dây. Các nghệ nhân sử dụng vàng, bạc, đá lapis lazuli màu xanh lam, vỏ sò và đá vôi đỏ để trang trí. Đặc biệt, một số chiếc được tạo hình đầu bò đực ở phía trước hộp cộng hưởng, khiến chúng vừa giống nhạc cụ vừa mang dáng vẻ của những tác phẩm điêu khắc quý giá.

Đàn Lyre của Nữ hoàng Pu-abi, một trong những nhạc cụ nổi tiếng nhất được tìm thấy tại nghĩa trang hoàng gia Ur. Ảnh: thearchaeologist.org

Một trong những hiện vật nổi tiếng nhất là đàn Lyre của Nữ hoàng Pu-abi, được tìm thấy trong khu mộ mang tên bà. Chiếc đàn có mặt nạ đầu bò bằng vàng, đôi mắt và bộ râu trang trí bằng đá quý màu xanh. Đáng chú ý, các bộ phận bằng gỗ đã mục nát hoàn toàn sau hàng nghìn năm nằm dưới lòng đất. Để bảo tồn hình dáng ban đầu, Woolley đã đổ thạch cao vào khoảng trống do phần gỗ phân hủy để tạo khuôn, qua đó giúp phục dựng nhạc cụ.

Các nhà khảo cổ còn phát hiện đàn lyre trong những ngôi mộ hoàng gia có nghi thức mai táng đặc biệt. Tại khu mộ của Pu-abi, một nhạc cụ được tìm thấy bên cạnh hài cốt của nhiều phụ nữ đeo trang sức quý giá. Một số nhà nghiên cứu cho rằng họ có thể là những người phục vụ trong nghi lễ tang lễ, thậm chí có khả năng từng biểu diễn âm nhạc trong nghi thức tiễn đưa người đã khuất. Phát hiện này gợi ý rằng âm nhạc có vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần và tín ngưỡng của người Sumer.

Một chi tiết thú vị khác là những nhạc cụ tìm thấy ở Ur từng gây ra nhầm lẫn trong quá trình phục dựng. Có thời điểm, đàn lyre của Pu-abi được ghép với một chiếc đàn hạc khác thành một nhạc cụ lai mang tên harp-lyre. Những nghiên cứu sau đó dựa trên ảnh khai quật đã giúp các chuyên gia nhận ra sai sót và phục dựng lại hình dáng ban đầu vào năm 1971–1972. Về mặt phân loại, lyre và harp là hai loại nhạc cụ khác nhau, dù đôi khi tên gọi của chúng bị sử dụng lẫn lộn.

Ngày nay, những hiện vật thuộc nhóm đàn hạc Ur được lưu giữ tại các bảo tàng ở Iraq, Anh và Mỹ. Chúng không chỉ chứng minh trình độ thủ công đáng kinh ngạc của người Lưỡng Hà cổ đại mà còn hé lộ một khía cạnh ít được biết đến của nền văn minh Sumer: khả năng sáng tạo âm nhạc và nghệ thuật biểu diễn từ hàng thiên niên kỷ trước.