Ngọn đồi bí ẩn và phát hiện khảo cổ bất ngờ
Tại thôn Mã Thôn, huyện Tắc Sơn, thành phố Vận Thành, tỉnh Sơn Tây (Trung Quốc), tồn tại một khu mộ cổ đặc biệt được người dân địa phương gọi là Bách Mộ Pha. Nơi đây từng thu hút sự chú ý bởi địa hình khác thường và những câu chuyện dân gian xoay quanh khu đất.
Năm 1973, người dân trong quá trình đào đất tại khu vực cách chùa Thanh Long khoảng 300 m về phía Tây Nam đã phát hiện ba ngôi mộ xây bằng gạch, bên trong có nhiều chi tiết chạm khắc mô phỏng kiến trúc gỗ. Phát hiện này nhanh chóng được cơ quan quản lý di tích tỉnh Sơn Tây tiếp nhận và tổ chức khảo sát.
Đến mùa thu năm 1978 và mùa đông năm 1979, các chuyên gia tiếp tục tiến hành thăm dò trên diện rộng, phát hiện thêm 11 ngôi mộ. Tổng cộng, khu vực có 14 ngôi mộ, trong đó 9 ngôi mộ đã được khai quật và đánh số từ M1 đến M9.
Qua nghiên cứu cấu trúc kiến trúc, bia ký và hiện vật, các nhà khảo cổ xác định đây là nghĩa địa gia tộc họ Đoạn, có niên đại chủ yếu thuộc thời Kim (khoảng năm 1115–1234). Những công trình này được xây dựng cách đây khoảng 800–900 năm, phản ánh trình độ kiến trúc và nghệ thuật trang trí đặc sắc của cư dân miền Nam Sơn Tây thời trung đại.
Kiến trúc ngầm mô phỏng những ngôi nhà sang trọng
Điểm nổi bật của khu mộ Mã Thôn là kỹ thuật xây dựng hoàn toàn bằng gạch nhưng mô phỏng gần như đầy đủ kết cấu của một ngôi nhà gỗ truyền thống.
Mỗi ngôi mộ thường gồm ba phần chính: đường xuống mộ, cửa mộ và phòng mai táng. Đường xuống được thiết kế theo dạng cầu thang, một số ngôi mộ còn có lối đi dốc. Cửa mộ, mái hiên, cột trụ và các chi tiết kiến trúc trông khá tinh xảo.
Bên trong, phòng mộ chủ yếu có mặt bằng hình chữ nhật, một số có dạng hình vuông. Bốn bức tường được xây dựng như bốn mặt của một ngôi nhà có sân trong, gồm tiền sảnh, hậu đường và hai gian nhà phụ hai bên.
Các nghệ nhân sử dụng gạch để tạo hình cột, xà ngang, đấu củng, mái hiên, cửa sổ, cửa chính và lan can. Một số phòng mộ còn có hành lang bao quanh, phía trước được bố trí lan can giống kiến trúc nhà ở của tầng lớp giàu có.
Đặc biệt, phần chân tường thường được xây theo kiểu bệ Tu Di nhiều tầng. Trên bề mặt xuất hiện những hình chạm khắc hoa mẫu đơn, hoa sen, ngựa phi, hươu chạy, sư tử và dê. Các chi tiết được chế tác tỉ mỉ, tạo cảm giác như một công trình kiến trúc thực sự thu nhỏ dưới lòng đất.
Phù điêu người phụ nữ hé cửa và những cảnh sinh hoạt đặc biệt
Trong số các hình chạm khắc, phù điêu người phụ nữ hé cửa được xem là một trong những hình tượng nổi bật nhất. Tác phẩm mô tả một người phụ nữ trẻ đứng phía sau cánh cửa, chỉ để lộ một phần cơ thể, hai tay như đang đẩy cửa bước ra ngoài. Kiểu tóc búi hai bên, trang phục cổ rộng và tư thế nhẹ nhàng được thể hiện khá tự nhiên.
Hình tượng này xuất hiện trong nhiều ngôi mộ cổ Trung Quốc, đặc biệt phổ biến vào thời Tống – Kim. Giới nghiên cứu đưa ra nhiều cách lý giải: có quan điểm cho rằng cánh cửa tượng trưng cho thế giới bên kia, người phụ nữ đóng vai trò đón tiếp linh hồn; ý kiến khác xem đây là hình ảnh biểu trưng cho không gian sinh hoạt của gia đình người đã khuất.
Một số phòng mộ còn tái hiện cảnh vợ chồng chủ nhân ngồi đối diện nhau trong tư thế dự tiệc, uống trà và thưởng thức biểu diễn. Những người hầu được bố trí hai bên, tạo nên khung cảnh sinh hoạt gia đình tương đối hoàn chỉnh.
Sân khấu dưới lòng đất lưu giữ lịch sử nghệ thuật sân khấu
Giá trị đặc biệt nhất của khu mộ Mã Thôn nằm ở những phù điêu mô tả biểu diễn hí khúc và âm nhạc dân gian. Tại 9 ngôi mộ được khai quật, các nhà nghiên cứu phát hiện nhiều cảnh diễn xuất được chạm trực tiếp lên gạch. Một số phòng còn xây dựng sân khấu riêng với kiến trúc giống đình, lầu hoặc đại sảnh.
Trên sân khấu, các nhân vật được sắp xếp thành từng nhóm, mô phỏng cảnh biểu diễn với những vai diễn khác nhau. Trong đó có các nhân vật thuộc hệ thống vai sinh, đán, tịnh, mạt và sửu của hí khúc truyền thống.
Đặc biệt, một số bức phù điêu còn thể hiện nhóm nhạc công sử dụng nhạc cụ đệm cho buổi diễn. Hình ảnh này cung cấp tư liệu quý về sự phát triển của nghệ thuật sân khấu và âm nhạc thời Tống – Kim.
Theo báo cáo khai quật, những phù điêu hí khúc tại các ngôi mộ Mã Thôn là nguồn tư liệu đặc biệt quan trọng đối với nghiên cứu lịch sử sân khấu Trung Quốc. Chúng giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về hình thức biểu diễn, cách tổ chức sân khấu và trang phục nghệ thuật thời trung đại.
Bia ký hé lộ gia tộc họ Đoạn
Một trong những bằng chứng quan trọng xác định chủ nhân khu mộ là tấm bia gạch được phát hiện tại ngôi mộ M7. Trên bia khắc dòng chữ ghi chép về việc Đoạn Cập chuẩn bị xây dựng mộ trước.
Nội dung bia cho biết Đoạn Cập sinh năm Chính Hòa thứ tám, tức năm 1118 dưới triều Bắc Tống. Đến năm Đại Định thứ 21 của nhà Kim (1181), ông đã 64 tuổi và quyết định xây dựng trước nơi an táng cho bản thân cùng gia đình.
Văn bia còn nhắc đến mẹ ông là bà Lý, vợ con và các thế hệ hậu duệ. Đáng chú ý, ông mong muốn khu mộ trở thành nơi để con cháu đời sau thực hiện việc thờ cúng tổ tiên.
Từ tư liệu này, giới khảo cổ xác định khu vực Bách Mộ Pha là nghĩa địa của gia tộc họ Đoạn. Các ngôi mộ chủ yếu thuộc hình thức hợp táng vợ chồng, phản ánh quan niệm gia đình và tập tục mai táng của tầng lớp có điều kiện kinh tế thời Kim.
