Giữa không gian đại ngàn, tiếng cồng chiêng vang lên lúc trầm hùng, lúc rộn ràng, khi lại ngân nga như những lời trò chuyện bí ẩn. Điều đặc biệt là trong nhiều dàn chiêng truyền thống, không có một nhạc công nào đảm nhiệm toàn bộ giai điệu. Mỗi người chỉ chơi một chiếc cồng hoặc chiêng, phụ trách một phần âm thanh nhất định. Khi tất cả cùng hòa nhịp, những âm thanh tưởng chừng rời rạc lại kết nối thành một bản nhạc hoàn chỉnh. Đây chính là một trong những đặc điểm độc đáo nhất của nghệ thuật hòa tấu cồng chiêng Tây Nguyên.

Một dàn nhạc mà mỗi người chỉ chơi một nốt

Khác với nhiều loại hình âm nhạc sử dụng những nhạc cụ có khả năng tự tạo ra giai điệu hoàn chỉnh, nghệ thuật cồng chiêng Tây Nguyên thường được tổ chức theo hình thức hòa tấu tập thể. Trong nhiều dàn chiêng, mỗi người chỉ đảm nhiệm một nhạc cụ và thực hiện một phần âm thanh trong tổng thể bản nhạc.

Điều này có nghĩa là không một cá nhân nào có thể tự mình tái hiện đầy đủ bài chiêng. Người đánh chiếc này phải ghi nhớ thời điểm tạo âm, người đánh chiếc khác phải giữ nhịp hoặc tạo ra những âm thanh bổ trợ. Tất cả phải phối hợp chính xác để tạo nên một chỉnh thể âm nhạc thống nhất.

Các nhà nghiên cứu âm nhạc từng ví von dàn cồng chiêng Tây Nguyên như một cây đàn khổng lồ, trong đó mỗi nhạc công chỉ đảm nhiệm một phím đàn. Nếu tách riêng từng người, phần âm thanh họ tạo ra có thể không mang dáng dấp của một giai điệu hoàn chỉnh. Khi kết hợp nhuần nhuyễn, những âm thanh ấy tạo thành một bản nhạc có cấu trúc và sắc thái riêng.

Đặc điểm này khiến nghệ thuật hòa tấu cồng chiêng trở thành một hình thức âm nhạc mang tính cộng đồng rất cao. Thành công của bản nhạc không phụ thuộc vào một nghệ sĩ nổi bật mà nằm ở khả năng phối hợp của cả tập thể.

Ảnh: blueskytravelvietnam.com

Những tầng âm thanh đan xen trong một bản hòa tấu

Một trong những điểm hấp dẫn của cồng chiêng Tây Nguyên là khả năng tạo ra nhiều tầng âm thanh cùng tồn tại. Trong một số dàn chiêng của người Jrai và Bahnar, các nhạc cụ được tổ chức thành những nhóm đảm nhiệm chức năng khác nhau.

Thông thường, cồng có núm thường đảm nhiệm những phần tiết tấu hoặc nhịp điệu, trong khi chiêng bằng góp phần tạo nên những đường giai điệu. Bên cạnh đó, một số dàn còn có trống, chũm chọe và các nhạc cụ phụ trợ khác. Sự kết hợp giữa âm trầm, âm cao, nhịp nền và những chuỗi âm thanh biến đổi liên tục tạo nên một cấu trúc hòa tấu phong phú.

Điều thú vị là các lớp âm thanh không nhất thiết vận động đồng nhất. Có bộ phận giữ nhịp ổn định, có bộ phận tạo ra những chuỗi tiết tấu biến đổi, trong khi những chiếc chiêng khác đảm nhiệm các âm thanh mang tính giai điệu. Chúng đan xen, bổ sung và đối ứng với nhau, khiến bản nhạc vừa có sự lặp lại để duy trì nhịp điệu, vừa có những biến đổi tạo nên sức hấp dẫn.

Theo các nghiên cứu về nghệ thuật diễn tấu cồng chiêng, một số bài chiêng còn có sự kết hợp giữa các tầng giai điệu trên, giai điệu dưới và phần bè trầm. Đây là cấu trúc âm nhạc khá phức tạp, cho thấy người Tây Nguyên đã phát triển một phương thức hòa tấu tập thể độc đáo từ lâu đời.

Mỗi dân tộc có một phong cách hòa tấu riêng

Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên không phải một hệ thống âm nhạc đồng nhất. Mỗi cộng đồng có cách lựa chọn nhạc cụ, tổ chức dàn chiêng, xây dựng thang âm và diễn tấu riêng, phản ánh bản sắc văn hóa của mình.

Ở các cộng đồng Bahnar và Jrai, có những dàn chiêng lớn với số lượng nhạc cụ khá phong phú, thường kết hợp cồng núm, chiêng bằng, trống và chũm chọe. Những dàn chiêng này có cấu trúc phức tạp, tạo nên âm thanh nhiều lớp và có khả năng diễn tấu những bài bản đa dạng.

Trong khi đó, người Brâu có dàn chiêng Tha nổi tiếng với cấu tạo rất đơn giản, chỉ gồm hai chiếc chiêng bằng. Dù số lượng nhạc cụ ít, cách phối hợp giữa chúng vẫn tạo nên một hình thức âm nhạc riêng, gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng.

Sự khác biệt còn thể hiện ở cách đặt tên cho từng chiếc chiêng. Một số cộng đồng sử dụng những tên gọi gắn với các thành viên trong gia đình như ông, bà, cha, mẹ, anh, chị, em. Cách gọi này phần nào phản ánh quan niệm xem dàn chiêng như một tập thể có quan hệ gắn bó, trong đó mỗi chiếc giữ một vị trí riêng nhưng không thể tách rời những chiếc còn lại.

Ngay cả việc lựa chọn chiêng bằng hay chiêng núm, kết hợp hai loại nhạc cụ này theo tỷ lệ nào cũng thể hiện thẩm mỹ âm nhạc của từng dân tộc. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào số lượng nhạc cụ để đánh giá sự phong phú của một dàn chiêng.

Ảnh: daklak.gov.vn

Không chỉ đánh chiêng mà còn phải biết điều khiển âm thanh

Nghệ thuật hòa tấu cồng chiêng không đơn giản là gõ vào những tấm kim loại để tạo ra âm thanh. Người diễn tấu phải nắm vững kỹ thuật sử dụng nhạc cụ, biết kiểm soát cường độ, tiết tấu và độ ngân của từng tiếng chiêng.

Tùy theo loại nhạc cụ và phong cách diễn tấu, nghệ nhân có thể dùng dùi cứng, dùi mềm, dùi bọc vải hoặc sử dụng bàn tay để tạo âm thanh. Đặc biệt, họ còn có thể dùng tay, ngón tay hoặc cùi tay chạm vào mặt chiêng để làm thay đổi độ ngân, tạo ra những sắc thái âm thanh khác nhau.

Chẳng hạn, cùng một chiếc chiêng nhưng nếu đánh mạnh và để âm thanh ngân tự nhiên, hiệu quả sẽ khác với cách đánh nhẹ rồi nhanh chóng chặn tiếng. Những kỹ thuật này giúp bản hòa tấu có nhịp điệu linh hoạt, không đơn điệu dù sử dụng những mô hình tiết tấu lặp lại.

Ngoài kỹ thuật cá nhân, người diễn tấu còn phải ghi nhớ bài chiêng và phối hợp với những người khác. Chỉ cần một thành viên đánh sai nhịp hoặc bỏ lỡ thời điểm tạo âm, cấu trúc của cả bản nhạc có thể bị ảnh hưởng. Vì thế, việc học đánh chiêng thường đòi hỏi quá trình luyện tập lâu dài cùng cộng đồng và sự hướng dẫn của những nghệ nhân giàu kinh nghiệm.

Khi âm nhạc trở thành ngôn ngữ của cộng đồng

Điều khiến nghệ thuật hòa tấu cồng chiêng Tây Nguyên trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở cấu trúc âm nhạc mà còn ở mối liên hệ giữa tiếng chiêng với đời sống cộng đồng.

Cồng chiêng xuất hiện trong nhiều nghi lễ quan trọng như lễ mừng lúa mới, lễ cầu mưa, lễ cúng bến nước, lễ mừng nhà mới, lễ cưới và các nghi thức tang ma. Mỗi dịp có thể sử dụng những bài chiêng và cách diễn tấu khác nhau, phù hợp với ý nghĩa của nghi lễ.

Trong những dịp hội làng, tiếng chiêng thường kết hợp với điệu múa xoang. Người đánh chiêng vừa diễn tấu vừa di chuyển theo đội hình, trong khi những người múa chuyển động theo nhịp nhạc. Âm thanh, chuyển động cơ thể và không gian sinh hoạt cộng đồng hòa quyện thành một hình thức diễn xướng tổng hợp.

Ở đây, âm nhạc không chỉ dành cho người nghe mà còn là hoạt động mà mọi người cùng tham gia. Người đánh chiêng, người múa và những thành viên chứng kiến đều góp phần tạo nên không khí của buổi lễ. Tiếng chiêng vì thế vừa mang giá trị nghệ thuật, vừa là phương tiện kết nối con người với cộng đồng, tổ tiên và thế giới tâm linh theo quan niệm truyền thống.

Bảo tồn một nghệ thuật không thể tách rời tính cộng đồng

Năm 2005, UNESCO công nhận Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại; đến năm 2008, di sản được chuyển sang Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Sự ghi danh này không chỉ dành cho những nhạc cụ bằng đồng mà còn bao hàm tri thức âm nhạc, nghệ thuật diễn tấu, nghi lễ và môi trường văn hóa gắn với các cộng đồng chủ thể. Tuy nhiên, trước những biến đổi của đời sống hiện đại, việc duy trì các dàn chiêng truyền thống đang gặp không ít thách thức. Nhiều nghệ nhân cao tuổi qua đời, lớp trẻ ít có cơ hội học tập thường xuyên, trong khi một số bài chiêng cổ và kỹ thuật diễn tấu đặc trưng có nguy cơ bị lãng quên.

Một vấn đề đáng lưu ý là bảo tồn cồng chiêng không thể chỉ tập trung vào việc lưu giữ số lượng nhạc cụ. Nếu những chiếc chiêng còn nguyên vẹn nhưng không còn người biết phối hợp để diễn tấu, di sản sẽ mất đi một phần quan trọng nhất của giá trị sống.

Có thể nói, nghệ thuật hòa tấu cồng chiêng Tây Nguyên là minh chứng thú vị cho khả năng sáng tạo âm nhạc của con người. Từ những nhạc cụ tưởng chừng đơn giản, các cộng đồng đã tạo nên một dàn nhạc tập thể có cấu trúc phức tạp, trong đó mỗi người đảm nhiệm một phần nhỏ nhưng tất cả đều cần thiết. Có lẽ, thông điệp sâu sắc nhất ẩn sau những thanh âm đại ngàn chính là tinh thần cộng đồng: mỗi cá nhân có thể không tạo nên một bản nhạc hoàn chỉnh, nhưng khi biết lắng nghe và hòa nhịp cùng nhau, họ có thể tạo ra một tác phẩm vượt xa khả năng của từng người riêng lẻ.

-----------------------------

Tài liệu tham khảo:

Cồng chiêng – một sáng tạo Tây Nguyên / Viện Âm nhạc Việt Nam

Cồng và một số dàn cồng ở Tây Nguyên / Viện Âm nhạc Việt Nam

Độc đáo cồng chiêng Tây Nguyên / Liên hiệp các hội UNESCO Việt Nam