Giải mã màu sắc của các ngôi sao trên bầu trời đêm

Từ sao lùn đỏ đến những ngôi sao xanh nóng bỏng, màu sắc giúp hé lộ nhiệt độ, kích thước và quá trình tiến hóa của các thiên thể trong vũ trụ.

Màu sắc của một ngôi sao chủ yếu phụ thuộc vào nhiệt độ bề mặt. Nghe có vẻ ngược đời, nhưng những ngôi sao xanh hoặc xanh trắng thường nóng hơn nhiều so với các ngôi sao màu vàng, cam hay đỏ. Ánh sáng phát ra từ bề mặt sao có nhiều bước sóng khác nhau; nhiệt độ càng cao, phần năng lượng phát ra ở vùng bước sóng ngắn càng mạnh, khiến mắt người nhìn thấy ánh sáng nghiêng về màu xanh. Ngược lại, sao có bề mặt mát hơn phát ra nhiều ánh sáng ở vùng bước sóng dài, tạo cảm giác đỏ hoặc cam.

Các ngôi sao trong cụm Omega Centauri hiện lên với nhiều sắc xanh, trắng, vàng, cam và đỏ. Ảnh: NASA, ESA và nhóm Hubble SM4 ERO. Ảnh: NASA.

Có thể hình dung màu sắc của sao giống như màu của thanh kim loại nung nóng: khi nhiệt độ tăng, nó chuyển từ đỏ sang cam, vàng rồi trắng xanh. Các nhà thiên văn dùng màu sắc và quang phổ để ước tính nhiệt độ bề mặt sao. Chẳng hạn, sao đỏ thường có nhiệt độ khoảng 3.000 K, Mặt Trời khoảng 5.800 K, còn những sao xanh có thể nóng tới hàng chục nghìn kelvin.

Màu sắc còn gợi mở về giai đoạn phát triển của một ngôi sao. Những sao đỏ có thể là sao lùn đỏ nhỏ, tương đối mát và sống rất lâu; cũng có thể là sao khổng lồ đỏ đã già đi, phình to sau khi nhiên liệu hydro trong lõi cạn dần. Trong khi đó, nhiều sao xanh là những ngôi sao có khối lượng lớn, nhiệt độ cao và tiêu thụ nhiên liệu rất nhanh. Vì vậy, màu sắc không chỉ cho biết sao nóng hay lạnh mà còn giúp các nhà khoa học tìm hiểu vòng đời của chúng.

Một điều thú vị là Mặt Trời thực chất không có màu vàng đậm như nhiều hình minh họa thường thể hiện. Ánh sáng của nó chứa nhiều màu sắc hòa trộn và nhìn từ không gian, Mặt Trời có màu gần trắng. Khi đi qua khí quyển Trái Đất, ánh sáng xanh bị tán xạ mạnh hơn, khiến Mặt Trời thường trông vàng hoặc cam, đặc biệt lúc bình minh và hoàng hôn.

Vậy tại sao chúng ta ít nhận ra màu sắc của các ngôi sao khi quan sát bằng mắt thường? Bởi phần lớn chúng quá mờ để mắt người phân biệt màu trong điều kiện thiếu sáng. Qua kính thiên văn hoặc ảnh phơi sáng, những sắc thái xanh, vàng, cam và đỏ mới hiện lên rõ ràng. Mỗi màu sắc trên bầu trời vì thế giống như một dấu hiệu tự nhiên, giúp con người đọc được nhiệt độ, kích thước và cả câu chuyện tiến hóa của những thiên thể cách xa hàng năm ánh sáng.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước.

Giới khoa học tìm kiếm sự sống ngoài hành tinh bằng cách nào?

Không cần nhìn thấy sinh vật, các nhà khoa học có thể tìm dấu hiệu sự sống qua thành phần khí quyển và những tín hiệu bất thường từ không gian.

Không giống những kính thiên văn thông thường chỉ tập trung quan sát các thiên thể, một số đài quan sát hiện đại được thiết kế để tìm kiếm những dấu hiệu có thể liên quan đến sự sống ngoài Trái Đất. Mục tiêu không nhất thiết là nhìn thấy sinh vật trên một hành tinh xa xôi, mà là phát hiện những dấu vết hóa học, vật lý hoặc tín hiệu bất thường có thể tiết lộ sự tồn tại của sự sống.

Một trong những phương pháp quan trọng là phân tích khí quyển của các ngoại hành tinh. Khi một hành tinh đi ngang phía trước ngôi sao chủ, một phần ánh sáng sao xuyên qua khí quyển của nó. Các phân tử khí hấp thụ những bước sóng nhất định, tạo ra dấu vân tay quang phổ. Nhờ đó, giới khoa học có thể tìm kiếm các hợp chất như hơi nước, carbon dioxide, methane và ozone. Sự hiện diện đồng thời của một số chất khí trong những điều kiện thích hợp có thể gợi ý hoạt động sinh học, dù chưa đủ để khẳng định có sự sống.

NASA tìm phương án nâng quỹ đạo, cứu kính thiên văn Hubble

Hubble có thể rơi trở lại khí quyển vào năm 2033–2034. NASA kêu gọi doanh nghiệp đề xuất tàu vũ trụ giúp nâng quỹ đạo, bảo dưỡng hoặc đưa kính trở về an toàn.

Hubble được phóng lên quỹ đạo ngày 24/4/1990, trở thành một trong những đài quan sát thiên văn quan trọng nhất từng được con người chế tạo. Khác với kính thiên văn đặt trên mặt đất, Hubble quan sát vũ trụ từ ngoài phần lớn ảnh hưởng của khí quyển, giúp thu được những hình ảnh rõ nét ở nhiều bước sóng ánh sáng.

1000037440.jpg
Kính thiên văn không gian Hubble của NASA đã giúp con người khám phá hàng loạt kiến thức vũ trụ quan trọng trong suốt hơn 35 năm vận hành.

AI mở lối tìm kiếm sự sống ngoài Trái Đất

Bằng cách sàng lọc những tín hiệu nhỏ trong dữ liệu kính thiên văn, AI giúp các nhà khoa học tìm kiếm ngoại hành tinh tiềm năng, dù chưa thể xác nhận sự sống ngoài Trái Đất.

Trong nhiều thập kỷ, việc tìm kiếm ngoại hành tinh - những hành tinh nằm ngoài Hệ Mặt Trời - chủ yếu dựa vào dữ liệu từ kính thiên văn và khả năng phân tích của các nhà khoa học. Thách thức nằm ở chỗ, hành tinh thường quá mờ để quan sát trực tiếp, trong khi tín hiệu của chúng có thể bị che lấp bởi nhiễu thiết bị hoặc hoạt động của ngôi sao chủ. Khi các kính thiên văn liên tục thu thập lượng dữ liệu khổng lồ, trí tuệ nhân tạo (AI) trở thành một công cụ mới giúp giới thiên văn sàng lọc những dấu hiệu đáng chú ý.

Một phương pháp phổ biến là đo sự suy giảm độ sáng của ngôi sao khi một hành tinh đi ngang qua phía trước nó, gọi là phương pháp quá cảnh. Nếu hiện tượng này lặp lại theo chu kỳ, đó có thể là dấu hiệu của một hành tinh đang quay quanh ngôi sao. AI có thể học cách nhận diện những biến đổi độ sáng rất nhỏ giữa hàng triệu đường cong ánh sáng, phân biệt tín hiệu tiềm năng với các hiện tượng gây nhiễu và đưa ra những ứng viên để con người kiểm tra tiếp.