Trong lịch sử cổ đại, có những thành phố không chỉ thất thủ mà còn bị phá hủy đến mức cư dân phải bỏ đi, các công trình trở thành phế tích và tên tuổi dần biến mất khỏi bản đồ. Một ví dụ tiêu biểu là Nineveh ở vùng Lưỡng Hà. Từng là kinh đô huy hoàng của đế chế Assyria, Nineveh sở hữu cung điện đồ sộ, thư viện nổi tiếng của vua Ashurbanipal và hệ thống tường thành kiên cố.
Năm 612 trước Công nguyên, liên quân Babylon và Media đánh chiếm thành phố sau một cuộc vây hãm khốc liệt. Nineveh bị cướp phá và thiêu hủy, đế chế Assyria sụp đổ. Thành phố không bao giờ lấy lại vị thế kinh đô, dần trở thành những gò đổ nát bị đất cát vùi lấp.
Một đô thị khác có số phận tương tự là Hattusa ở vùng Anatolia, thuộc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay. Đây từng là kinh đô của đế chế Hittite hùng mạnh, với những bức tường thành đồ sộ, cổng đá trang trí tượng sư tử và hàng nghìn bảng đất sét ghi lại hoạt động chính trị, ngoại giao. Khoảng đầu thế kỷ XII trước Công nguyên, khi nền văn minh Hittite suy sụp trong biến động cuối thời đại đồ đồng, Hattusa bị bỏ hoang và không bao giờ còn được nhắc đến trong các tư liệu lịch sử.
Phế tích thành cổ Ugarit tại Ras Shamra, Syria. Ảnh: kulturologia.ru
Một ví dụ đặc biệt khác là Mari bên bờ sông Euphrates, thuộc Syria ngày nay. Khoảng năm 1759 trước Công nguyên, vua Hammurabi của Babylon đánh chiếm và phá hủy thành phố sau cuộc xung đột với vua Zimri-Lim. Cung điện hoàng gia rộng lớn bị cướp phá, đốt cháy và không bao giờ được xây dựng lại. Hàng nghìn bảng đất sét lưu trữ thư từ, văn bản hành chính bị vùi dưới những bức tường sụp đổ, vô tình trở thành kho tư liệu quý giá cho khảo cổ học hiện đại.
Tại bờ Địa Trung Hải, Ugarit từng là trung tâm thương mại quốc tế sầm uất, nổi tiếng với hệ thống chữ viết bảng chữ cái độc đáo. Khoảng năm 1180 trước Công nguyên, thành phố bị phá hủy trong làn sóng biến động và xung đột cuối thời đại đồ đồng. Những cuộc đột kích của các nhóm cướp biển và những biến động liên quan đến các Dân tộc Biển được xem là những yếu tố có thể góp phần dẫn đến thảm họa, dù thủ phạm chính xác vẫn chưa được xác định. Ugarit không bao giờ được tái lập thành đô thị như trước.
Đến thế kỷ IV trước Công nguyên, Persepolis ở Iran cũng chịu chung số phận. Năm 330 trước Công nguyên, quân đội Alexander Đại đế chiếm đóng rồi phóng hỏa quần thể cung điện hoàng gia Ba Tư. Những đại sảnh, cung điện và công trình trang trí tinh xảo bị thiêu rụi. Thành phố không bao giờ phục hồi vị thế trung tâm quyền lực, để lại những phế tích đồ sộ giữa vùng cao nguyên Iran.
Những trường hợp này cho thấy chiến tranh thời cổ đại có thể kết thúc cả một triều đại lẫn sự tồn tại của một đô thị. Khi quyền lực, dân cư và hệ thống kinh tế bị xóa sổ, những công trình từng tượng trưng cho sự thịnh vượng chỉ còn là chứng tích im lặng của lịch sử.