70 năm Đại học Khoa học Tự nhiên: Khát vọng đưa khoa học cơ bản vươn tầm

e-dh-khtn-1.jpg

Tháng 9/1995, trên cơ sở triển khai Nghị định 97/CP của Chính phủ về việc thành lập Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên chính thức đi vào hoạt động độc lập. Trường đã kế thừa trọn vẹn tư cách pháp nhân và truyền thống vẻ vang gần 40 năm của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

GS.TSKH Đào Trọng Thi, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, được Bộ Giáo dục và Đào tạo bổ nhiệm giữ chức vụ Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên.

“Có thể nói, khó khăn nhiều. Thời điểm đó, khoa học cơ bản chưa được quan tâm đúng mức. Ngoài ra, do việc sáp nhập tổ chức tương đối phức tạp, chưa có tiền lệ. Nhưng rồi, thầy trò đã cùng nhau vượt qua. Trường Đại học Khoa học Tự nhiên tiếp tục phát huy những thế mạnh của ĐH Tổng hợp Hà Nội và đã có bước phát triển vượt bậc, giữ vững vị thế là một trong những cơ sở trọng điểm về khoa học cơ bản của Việt Nam”, GS Đào Trọng Thi chia sẻ.

gemini-generated-image-6vuok96vuok96vuo.png

GS Đào Trọng Thi cho hay, ngay tại Đại hội Đảng bộ Nhà trường lần thứ I diễn ra tháng 12/1995, Đảng ủy và Ban Giám hiệu đã xác định định hướng chiến lược xuyên suốt: Xây dựng và phát triển Trường Đại học Khoa học Tự nhiên thành một trung tâm đào tạo, nghiên cứu khoa học cơ bản và công nghệ trình độ cao, có tiềm lực mạnh, đóng vai trò nòng cốt và đầu đàn trong khối các trường đại học khoa học cơ bản cả nước.

Để thực hiện định hướng đó, công tác đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và phát triển nhân tài được đặt làm nhiệm vụ trung tâm. Năm 1997, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên là cơ sở giáo dục đại học đầu tiên trong cả nước xây dựng và triển khai Đề án đào tạo Cử nhân Khoa học Tài năng ở bốn ngành khoa học cốt lõi: Toán học, Vật lý, Hóa học và Sinh học với chương trình được thiết kế theo các chuẩn mực tiên tiến quốc tế.

e-dh-khtn-3.jpg

Song song với bậc đại học, mô hình phát hiện, tuyển chọn và bồi dưỡng năng khiếu học sinh phổ thông tiếp tục khẳng định vị trí số một Việt Nam. Ngày 14/9/1965, Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký quyết định thành lập Lớp Toán đặc biệt tại Khoa Toán - Cơ, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (Khối chuyên Toán A0).

Trên nền tảng thành công của Khối A0, Nhà trường tiếp tục mở rộng mô hình chuyên khoa học với việc thành lập Khối chuyên Vật lý (năm 1985), Khối chuyên Hóa học (năm 1992), Khối chuyên Toán - Tin (năm 1993) và Khối chuyên Sinh học (năm 1995).

Đến năm 2010, Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên chính thức được thành lập trên cơ sở hợp nhất các khối chuyên.

Tấm Huy chương Vàng Olympic Toán quốc tế đầu tiên của Việt Nam do học sinh Hoàng Lê Minh (lớp chuyên Toán A0) giành được năm 1974 tại Cộng hòa Dân chủ Đức đã mở đầu cho chuỗi thành tích quốc tế liên tục của các thế hệ học sinh Chuyên Khoa học Tự nhiên.

e-dh-khtn-4.jpg

Tính đến năm 2026, đánh dấu 61 năm truyền thống đào tạo học sinh chuyên và 16 năm thành lập Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên, đơn vị này ghi nhận bảng thành tích đào tạo mũi nhọn hàng đầu cả nước tại các kỳ thi Olympic khu vực và quốc tế với tổng cộng 336 huy chương, bao gồm: 101 Huy chương Vàng, 133 Huy chương Bạc và 102 Huy chương Đồng ở cả 5 môn Toán học, Tin học, Vật lý, Hóa học và Sinh học.

Nhờ những đóng góp xuất sắc trong công tác đào tạo nhân tài, Khối THPT Chuyên Toán - Tin đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động năm 2005, và Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên vinh dự đón nhận danh hiệu Anh hùng Lao động năm 2020 cùng Huân chương Lao động hạng Nhất năm 2025.

Từ mái trường này, nhiều thế hệ học sinh trở thành nhà khoa học tầm vóc quốc tế như: GS. Ngô Bảo Châu – Huy chương Fields 2010; GS. Đàm Thanh Sơn – Giải thưởng Dirac 2018; GS. Ngô Đắc Tuấn (Đại học Caen Normandy), GS. Đào Hải Long (Đại học Kansas) …

Nhiều người trở thành các nhà quản lý, nhà lãnh đạo giỏi và doanh nhân thành đạt, góp phần đưa trí tuệ Việt Nam hội nhập với thế giới.

e-dh-khtn-5.jpg

GS.TS. Lê Thanh Sơn, Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) cho biết, nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ là trụ cột cốt lõi khẳng định năng lực chuyên môn và uy tín quốc tế của Trường.

Hoạt động khoa học và công nghệ của Nhà trường được định hình theo ba hướng chính: Nghiên cứu cơ bản tiếp cận trình độ quốc tế; Nghiên cứu công nghệ định hướng ứng dụng; Nghiên cứu triển khai phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, phòng chống thiên tai, bảo vệ môi trường và an ninh quốc phòng.

Thống kê dữ liệu công bố khoa học quốc tế ghi nhận sự gia tăng mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng qua các giai đoạn. Liên tục trong nhiều năm, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên đóng góp đáng kể vào tổng số bài báo công bố quốc tế của toàn Đại học Quốc gia Hà Nội.

Tiềm lực sở hữu trí tuệ của Trường cũng tăng trưởng với 46 bằng độc quyền sáng chế và giải pháp hữu ích được cấp cùng hàng trăm đơn đăng ký hợp lệ. Bảng xếp hạng Nature Index liên tục xếp Trường Đại học Khoa học Tự nhiên thuộc top 3 cơ sở giáo dục đại học và nghiên cứu hàng đầu Việt Nam.

Tiềm lực khoa học của Nhà trường được xây dựng trên hệ thống hạ tầng gồm 17 nhóm nghiên cứu mạnh cấp Trường, 10 nhóm nghiên cứu mạnh cấp ĐHQGHN, 1 Phòng thí nghiệm trọng điểm cấp quốc gia và 6 Phòng thí nghiệm cấp ĐHQGHN.

e-dh-khtn-6.jpg

Nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Trường Đại học Khoa học Tự nhiên đã được ghi nhận bằng những giải thưởng khoa học và công nghệ uy tín trong nước và quốc tế.

Bên cạnh các giải thưởng Hồ Chí Minh dành cho các nhà khoa học lớn như GS. Lê Văn Thiêm, GS. Hoàng Tuỵ, GS. Đào Văn Tiến và GS. Nguyễn Đình Tứ thì còn có hai nhóm nghiên cứu do GS. TSKH. Nguyễn Châu và GS.TSKH. Thân Đức Hiền đứng đầu tại Khoa Vật lý đã vinh dự được trao 02 Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ vào các năm 2005 và năm 2016 với các cụm công trình nghiên cứu cơ bản và ứng dụng thuộc lĩnh vực vật lý chất rắn, vật liệu từ và công nghệ nano từ tính.

Trong lĩnh vực Toán học, năm 2014, GS. TSKH. Nguyễn Hữu Việt Hưng đã xuất sắc nhận Giải thưởng Tạ Quang Bửu - giải thưởng khoa học cá nhân cao quý nhất Việt Nam. Năm 2016, GS.TS. Nguyễn Ngọc Minh (Khoa Môi trường) và năm 2024, PGS.TS. Trần Mạnh Trí (Khoa Hóa học) được trao giải thưởng Tạ Quang Bửu cho các cụm công trình nghiên cứu về hóa học môi trường, độc học môi trường và phân tích các chất ô nhiễm vi lượng, cùng năm 2018 Giải thưởng Tạ Quang Bửu dành cho nhà khoa học trẻ trao cho TS. Đỗ Quốc Tuấn.

e-dh-khtn-7.jpg

Bên cạnh đó, các công trình khoa học của Nhà trường còn khẳng định uy tín vượt tầm biên giới qua nhiều giải thưởng danh giá khác. Tập thể cán bộ nữ Bộ môn Công nghệ Môi trường (Khoa Môi trường) được trao Giải thưởng Kovalevskaia cho chuỗi nghiên cứu ứng dụng công nghệ xử lý môi trường.

TS. Phạm Thị Kim Trang (PTN Trọng điểm KLATEFOS) được vinh danh tại Giải thưởng L’Oréal – UNESCO "Vì sự phát triển của phụ nữ trong khoa học" với nghiên cứu phát triển công nghệ phân tích và xử lý ô nhiễm asen trong nguồn nước sinh hoạt.

Trong hợp tác quốc tế, Nhóm nghiên cứu của GS.TS. Phạm Hùng Việt và PGS.TS. Dương Hồng Anh (PTN KLATEFOS) nhận Giải thưởng Hợp tác Phát triển về Nước năm 2022 của B-IWA và Gerald Blunden Award năm 2020 của tạp chí Natural Product Communications.

Trong lĩnh vực toán học, các nhà khoa học của Trường được trao Giải thưởng Công trình Toán học xuất sắc của Viện Toán học và ĐHQGHN trong các năm 2021, 2023.

“Những công trình và giải thưởng này góp phần khẳng định năng lực nghiên cứu, vị thế khoa học của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên trong nước và quốc tế”, GS.TS Lê Thanh Sơn khẳng định.

e-dh-khtn8.jpg

GS.TS. Lê Thanh Sơn cho hay, năm 2017, Nhà trường đạt mốc quan trọng khi trở thành trường đại học đầu tiên tại Đông Nam Á hoàn thành đánh giá ngoài và được công nhận đạt chuẩn chất lượng cấp cơ sở giáo dục theo Bộ tiêu chuẩn AUN-QA (Mạng lưới các trường đại học Đông Nam Á).

Đến năm 2021, 100% chương trình đào tạo cử nhân đủ điều kiện (16/16 chương trình) đều đạt chuẩn AUN-QA. Đến năm 2025, số lượng chương trình đạt kiểm định chất lượng quốc tế nâng lên 19 chương trình, trong đó có 6 chương trình hoàn thành đánh giá chu kỳ 2 với kết quả cao (chương trình Cử nhân Địa chất học đạt 5.0/7.0 điểm).

Trên Bảng xếp hạng đại học thế giới theo lĩnh vực QS World University Rankings by Subject 2024, các lĩnh vực khoa học cơ bản của Trường tiếp tục giữ vị trí cao: Lĩnh vực Toán học xếp trong nhóm 351 - 400 thế giới; Khoa học Máy tính & Hệ thống thông tin thuộc nhóm 501 - 550; ngành Vật lý & Thiên văn học liên tục giữ vị trí đứng đầu tại Việt Nam.

e-dh-khtn9.jpg

Chiến lược phát triển của Nhà trường giai đoạn tiếp theo xác định mục tiêu trở thành đại học nghiên cứu và đổi mới sáng tạo hàng đầu châu Á, đưa các lĩnh vực khoa học cốt lõi nằm trong nhóm 500 trường hàng đầu thế giới vào năm 2035 và một số lĩnh vực đạt nhóm 300 thế giới vào năm 2045.

“Qua 70 năm xây dựng và phát triển, các thế hệ thầy và trò Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên ngày nay đã vun đắp truyền thống, đạt nhiều thành tựu, đóng góp quan trọng cho sự nghiệp giáo dục, đào tạo, khoa học, công nghệ và công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc.

Phát huy truyền thống đó, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên tiếp tục khẳng định vai trò là trung tâm đào tạo nhân tài, nghiên cứu khoa học cơ bản hàng đầu đất nước”, ông Sơn nhấn mạnh.

e-dh-khtn10.jpg

Gắn bó với ĐH Tổng hợp Hà Nội từ khi còn là học sinh lớp A0, GS.TSKH Đào Trọng Thi cho rằng, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên đang đứng trước cơ hội lớn để phát triển khoa học cơ bản.

Lần đầu tiên sau một thời gian dài, khoa học cơ bản đứng trước cơ hội phát triển mới khi Đảng, Nhà nước dành sự quan tâm và định hướng đầu tư rõ nét hơn cho khoa học, công nghệ và giáo dục đại học. Điều này được thể hiện qua hàng loạt chủ trương, chính sách lớn, tiêu biểu là Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Có thời kỳ, khoa học cơ bản, nhất là khoa học lý thuyết, ít được xã hội quan tâm, sinh viên giỏi không mặn mà theo học. Để duy trì hoạt động và đáp ứng nhu cầu nhân lực, nhà trường phải mở rộng sang các hướng ứng dụng, đào tạo nhân lực vận dụng những thành tựu khoa học đã có. Điều này cần thiết, nhưng cũng khiến những lĩnh vực cốt lõi, những mũi nhọn của khoa học cơ bản thiếu điều kiện phát triển.

e-dh-khtn11.jpg

Theo GS.TSKH Đào Trọng Thi, ứng dụng rất quan trọng nhưng không thể thay thế nhiệm vụ phát triển khoa học cơ bản của nhà trường. Khi Nhà nước và xã hội ngày càng nhận thức rõ giá trị của lĩnh vực này, cơ hội thu hút sinh viên giỏi, đầu tư cho nghiên cứu và phát triển các hướng khoa học mũi nhọn cũng rộng mở hơn.

“Đã đến lúc nhà trường phải tập trung vào thực chất của khoa học cơ bản, vươn lên trở thành lực lượng tiên phong trong phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, đúng với mong muốn của Đảng, Nhà nước và nhân dân”, GS.TSKH Đào Trọng Thi nhấn mạnh.

Theo ông Thi, nếu ưu tiên những hướng ứng dụng dễ triển khai, nhằm đạt kết quả trước mắt, nhà trường có thể bỏ lỡ cơ hội tạo ra những giá trị khoa học lớn hơn. Đây là thời điểm cần trở lại đúng sứ mệnh, kiên trì đầu tư cho những lĩnh vực đòi hỏi nhiều công sức, trí tuệ nhưng có ý nghĩa nền tảng đối với sự phát triển lâu dài.

e-dh-khtn12.jpg
Mời quý độc giả xem video: Trích GS.TSKH Vũ Hoàng Linh (khi đó là Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Tự nhiên, ĐH Quốc gia Hà Nội) phát biểu khai mạc tại Lễ kỷ niệm 60 năm truyền thống Chuyên Tổng hợp; 15 năm thành lập Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên và đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhì. Thực hiện: Mai Loan.
gs-la-nham-thin-box-2.jpg

Bạn có thể quan tâm

Đại học Tổng hợp Hà Nội: 70 năm đào tạo nhân tài đất nước

e-70-nam-dhth-hanoi-1.jpg

Trong ký ức nhiều thế hệ trí thức Việt Nam, Đại học Tổng hợp Hà Nội là biểu tượng của nền khoa học cơ bản nước nhà. Thành lập năm 1956, giữa buổi đầu xây dựng nền giáo dục đại học cách mạng, nhà trường vừa đặt nền móng đào tạo, nghiên cứu khoa học, vừa kiên cường vượt qua những năm tháng chiến tranh khốc liệt. Từ mái trường ấy, nhiều thế hệ nhà khoa học trưởng thành, không ít sinh viên gác bút nghiên, lên đường chiến đấu, góp phần viết nên những trang sử hào hùng của dân tộc.

70 năm Khoa Toán – Cơ – Tin học, ĐH Tổng hợp: Di sản từ những người thầy lớn

Từ những giảng đường gian khó đến các thành tựu hôm nay, nhiều thế hệ thầy trò Khoa Toán – Cơ – Tin học, ĐH Tổng hợp đã góp sức xây dựng nền Toán học Việt Nam.

Trò chuyện với PV Tri thức và Cuộc sống tại Lễ kỷ niệm 70 năm thành lập Khoa Toán – Cơ – Tin học và đón nhận bằng khen của Thủ tướng Chính phủ, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội), những cựu sinh viên, giảng viên, nhà khoa học bày tỏ sự xúc động khi nhắc tới những người thầy huyền thoại.

Bằng trí tuệ, tâm huyết và sự dìu dắt tận tình, các thầy đã truyền ngọn lửa đam mê khoa học, nâng đỡ nhiều thế hệ học trò trưởng thành, tiếp bước trên con đường nghiên cứu và cống hiến cho nền khoa học nước nhà.

Những ký ức về GS Lê Văn Thiêm - người thầy lớn, nhân cách lớn

Giáo sư Lê Văn Thiêm là nhà toán học tiên phong, nhà lãnh đạo sáng lập nhiều trường đại học, góp phần xây dựng nền khoa học đất nước.

Năm 1949, theo lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Giáo sư Lê Văn Thiêm về nước tham gia kháng chiến, công tác tại Sở Giáo dục Nam Bộ. Năm 1951, ông được Chính phủ điều động ra Việt Bắc, giao nhiệm vụ xây dựng Trường Khoa học Cơ bản và Trường Sư phạm Cao cấp, đồng thời giữ cương vị Hiệu trưởng hai trường tại Khu học xá Trung ương Nam Ninh (Trung Quốc) đến năm 1954.

Sau ngày giải phóng Thủ đô, ông được cử làm Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Khoa học, giữ cương vị này trong giai đoạn 1954–1956. Năm 1956, khi Chính phủ thành lập Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, GS Lê Văn Thiêm được cử làm Phó Hiệu trưởng, đồng thời kiêm Chủ nhiệm Khoa Toán.