Trong nhiều thập kỷ, việc tìm kiếm ngoại hành tinh - những hành tinh nằm ngoài Hệ Mặt Trời - chủ yếu dựa vào dữ liệu từ kính thiên văn và khả năng phân tích của các nhà khoa học. Thách thức nằm ở chỗ, hành tinh thường quá mờ để quan sát trực tiếp, trong khi tín hiệu của chúng có thể bị che lấp bởi nhiễu thiết bị hoặc hoạt động của ngôi sao chủ. Khi các kính thiên văn liên tục thu thập lượng dữ liệu khổng lồ, trí tuệ nhân tạo (AI) trở thành một công cụ mới giúp giới thiên văn sàng lọc những dấu hiệu đáng chú ý.

Một phương pháp phổ biến là đo sự suy giảm độ sáng của ngôi sao khi một hành tinh đi ngang qua phía trước nó, gọi là phương pháp quá cảnh. Nếu hiện tượng này lặp lại theo chu kỳ, đó có thể là dấu hiệu của một hành tinh đang quay quanh ngôi sao. AI có thể học cách nhận diện những biến đổi độ sáng rất nhỏ giữa hàng triệu đường cong ánh sáng, phân biệt tín hiệu tiềm năng với các hiện tượng gây nhiễu và đưa ra những ứng viên để con người kiểm tra tiếp.

Ảnh: oneindia.com

Một ví dụ nổi bật xuất hiện vào năm 2017, khi các nhà nghiên cứu sử dụng mạng nơ-ron nhân tạo để phân tích dữ liệu của kính thiên văn Kepler. Thuật toán phát hiện tín hiệu của Kepler-90i, hành tinh thứ tám trong hệ Kepler-90, vốn bị bỏ sót trong những lần phân tích trước đó. Phát hiện này cho thấy AI không chỉ giúp xử lý dữ liệu nhanh hơn mà còn có thể tìm ra những tín hiệu yếu ẩn trong kho quan sát cũ.

Những công cụ như ExoMiner tiếp tục mở rộng khả năng đó. Được phát triển với sự tham gia của các nhà khoa học NASA, hệ thống sử dụng học sâu để phân biệt ứng viên hành tinh thật với những hiện tượng dễ gây nhầm lẫn, chẳng hạn các hệ sao đôi che khuất nhau. Năm 2021, ExoMiner giúp xác nhận thêm 301 ngoại hành tinh từ dữ liệu Kepler. Đến năm 2026, phiên bản nâng cấp ExoMiner++ tiếp tục được áp dụng vào dữ liệu từ sứ mệnh TESS, mở thêm cơ hội tìm kiếm trong những kho dữ liệu khổng lồ đã và đang được thu thập.

Ảnh: space.com

Dẫu vậy, AI không thể tự mình kết luận một thế giới có tồn tại sự sống hay không. Một tín hiệu đáng ngờ vẫn cần được kiểm tra bằng những phương pháp độc lập, các quan sát bổ sung và đánh giá của chuyên gia. Việc phát hiện hành tinh có khả năng tồn tại nước lỏng cũng không đồng nghĩa đã tìm thấy sự sống. Nhưng khi AI ngày càng tinh vi, con người có thể thu hẹp danh sách mục tiêu, tập trung kính thiên văn vào những thế giới đáng nghiên cứu nhất. Biết đâu, trong những dữ liệu tưởng chừng vô nghĩa đang nằm trong máy tính, manh mối về một Trái Đất thứ hai vẫn đang chờ được nhận ra.