Tại thành phố Mi Sơn, tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc, các nhà khảo cổ tập trung nghiên cứu một di chỉ có niên đại khoảng 6.200 năm, được ví như “ốc đảo cô độc” giữa đồng bằng Thành Đô. Mang tên Liên Hoa Bá, địa điểm này chứa gần 10.000 hiện vật đá nhỏ, cung cấp bằng chứng quan trọng về hoạt động chế tác công cụ và sự di chuyển của những cộng đồng người tiền sử.

Di chỉ được phát hiện năm 2021 trong quá trình khảo sát các địa điểm tiền sử tại khu vực Mi Sơn và Lạc Sơn. Sau nhiều đợt khai quật, giới nghiên cứu nhận định đây có thể là một địa điểm chuyên chế tác công cụ đá, nằm bên ngoài khu cư trú hoặc khu cắm trại trung tâm của người cổ đại. Năm 2026, Liên Hoa Bá được đưa vào danh sách di tích văn hóa cấp tỉnh lần thứ 10 của Tứ Xuyên, khẳng định giá trị lịch sử và khảo cổ đặc biệt.

Gần 10.000 công cụ đá hé lộ hoạt động của người tiền sử

Liên Hoa Bá nằm tại trấn Tư Mông, quận Đông Pha, thành phố Mi Sơn, trên một thềm đất ven bờ phải sông Tư Mông. Khu vực di chỉ có diện tích khoảng 500.000 m². Kết quả định tuổi cho thấy những lớp di tích quan trọng có niên đại khoảng 6.200-5.900 năm trước.

Trong hai năm khai quật đầu tiên, các nhà khảo cổ thu được gần 10.000 sản phẩm đá, gồm lõi đá nhỏ, mảnh đá dạng lưỡi, phiến đá và nhiều mảnh vụn phát sinh trong quá trình chế tác. Số lượng lớn hiện vật có hình thái và kỹ thuật tương đối thống nhất cho thấy nơi đây không đơn thuần là địa điểm sinh sống thông thường.

Các nhà nghiên cứu nhận thấy nhiều sản phẩm có dấu vết của quá trình tách mảnh từ lõi đá. Người tiền sử lựa chọn nguyên liệu, chỉnh sửa lõi đá rồi dùng lực tác động để tạo ra những mảnh đá nhỏ, sắc cạnh. Những mảnh này có thể được sử dụng trực tiếp hoặc gắn lên cán bằng gỗ, xương để tạo thành công cụ tổng hợp.

Kỹ thuật chế tác đá nhỏ đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm. Người thợ phải kiểm soát hướng, lực tác động và hình dạng mảnh tách ra để tạo được lưỡi công cụ có kích thước phù hợp. Nhờ đó, họ có thể chế tạo nhiều loại dụng cụ phục vụ săn bắt, sơ chế thực phẩm và các hoạt động thường ngày.

Theo nhóm nghiên cứu thuộc Viện Khảo cổ và Di sản Văn hóa tỉnh Tứ Xuyên, mật độ hiện vật cùng sự đa dạng về lõi đá, mảnh đá và phế liệu cho thấy Liên Hoa Bá nhiều khả năng là một địa điểm chuyên sản xuất công cụ đá nhỏ. Đây có thể là nơi con người dừng chân để chế tác, bổ sung hoặc sửa chữa dụng cụ trước khi tiếp tục hành trình.

Những lớp đất bị dòng sông xáo trộn và bài toán xác định niên đại

Một trong những khó khăn lớn nhất khi khai quật Liên Hoa Bá là địa tầng bị biến đổi do dòng sông Tư Mông liên tục bồi đắp và xói mòn. Các lớp đất vốn hình thành ở những thời kỳ khác nhau bị đảo lộn, đan xen, khiến việc xác định thứ tự xuất hiện của hiện vật trở nên phức tạp.

Đáng chú ý, ngoài công cụ đá nhỏ, các nhà khảo cổ còn tìm thấy một số mảnh gốm mang đặc điểm gần với văn hóa Bảo Đôn. Ban đầu, giới nghiên cứu cần làm rõ liệu đồ gốm và công cụ đá có thuộc cùng một cộng đồng hay xuất hiện ở những giai đoạn khác nhau.

Sau khi phân tích màu sắc, cấu trúc và vị trí các lớp đất, nhóm khai quật nhận định đồ gốm có niên đại muộn hơn lớp di tích chứa công cụ đá nhỏ. Điều này cho thấy khu vực từng được con người sử dụng trong nhiều giai đoạn, không nhất thiết chỉ bởi một nhóm cư dân duy nhất.

Để xác định phạm vi phân bố của hiện vật, nhóm khảo cổ tiến hành thăm dò dày đặc bằng các hố đào sâu khoảng 4 m. Hàng trăm mẫu đất được thu thập và phân tích. Kết quả cho thấy khu vực có khả năng chứa công cụ đá nhỏ trải rộng khoảng 40 m quanh điểm phát hiện chính.

Dấu tích bếp lửa và khúc gỗ vuông làm xuất hiện nhiều giả thuyết

Những đợt khai quật tiếp theo không mang lại số lượng hiện vật lớn như giai đoạn đầu. Dù đất ở các tầng chứa công cụ đá đã được sàng lọc và rửa kỹ, nhóm nghiên cứu chỉ tìm thấy thêm một số ít mảnh đá và lõi đá. Tuy nhiên, các dấu tích sử dụng lửa lại mở ra hướng nghiên cứu mới.

Tại di chỉ, nhà khảo cổ phát hiện dấu vết bếp lửa, một số hạt thực vật hóa than, mảnh gốm và trầm tích của vùng nước cổ. Đặc biệt, một đoạn gỗ có tiết diện vuông được tìm thấy trong lớp trầm tích. Hình dạng của nó khiến giới nghiên cứu đặt câu hỏi liệu đây là sản phẩm được con người gia công hay chỉ là vật liệu tự nhiên bị biến đổi.

Những phát hiện này cho thấy Liên Hoa Bá có thể từng là nơi con người dừng chân, sử dụng lửa và thực hiện một số hoạt động sinh hoạt. Tuy nhiên, chưa đủ bằng chứng để xác định đây là khu cư trú lâu dài. Các mảnh gốm có dấu hiệu bị nước mài tròn cũng khiến việc xác định vị trí ban đầu và mục đích sử dụng của chúng trở nên khó khăn.

Theo nhận định ban đầu của nhóm khảo cổ, những người chế tác công cụ đá nhỏ tại Liên Hoa Bá có thể thuộc cộng đồng săn bắt, hái lượm với tính lưu động cao. Họ không nhất thiết sinh sống cố định tại một địa điểm mà di chuyển qua nhiều khu vực để tìm kiếm thức ăn và nguyên liệu.

Điều này có thể giải thích vì sao di chỉ chứa nhiều sản phẩm chế tác nhưng lại thiếu dấu tích nhà ở. Liên Hoa Bá có thể chỉ là một điểm dừng trong hành trình của cộng đồng cổ đại.