Trong tự nhiên, đom đóm là một trong những minh chứng kỳ diệu nhất cho khả năng tạo ra ánh sáng mà hầu như không sinh nhiệt. Hiện tượng này được gọi là phát quang sinh học (Bioluminescence), xảy ra khi một hợp chất mang tên luciferin phản ứng với oxy dưới sự xúc tác của enzyme luciferase. Năng lượng hóa học được chuyển hóa thành ánh sáng với hiệu suất rất cao, phần lớn không bị thất thoát dưới dạng nhiệt như ở những nguồn sáng truyền thống.
Lấy cảm hứng từ cơ chế này, các nhà khoa học đang tìm cách tạo ra những nguồn sáng nhân tạo mô phỏng sinh vật phát quang. Một hướng nghiên cứu đáng chú ý là sử dụng công nghệ sinh học để đưa các gene liên quan đến quá trình phát sáng vào tế bào thực vật. Năm 2020, các nhà nghiên cứu đã tạo ra những cây thuốc lá có khả năng tự phát sáng nhờ hệ thống gene lấy cảm hứng từ nấm phát quang. Khác với những thử nghiệm trước đây cần bổ sung hóa chất từ bên ngoài, hệ thống mới tận dụng các hợp chất vốn có trong quá trình trao đổi chất của cây.
Ảnh: homesandgardens.com
Một bước tiến đáng chú ý khác xuất hiện vào năm 2024, khi công ty Light Bio tại Mỹ đưa ra thị trường giống dạ yên thảo phát sáng mang tên Firefly Petunia. Loài hoa biến đổi gene này sử dụng hệ thống phát quang có nguồn gốc từ nấm, tạo ra ánh sáng xanh lục nhạt trong bóng tối mà không cần bổ sung hóa chất. Đây được xem là một trong những sản phẩm cây cảnh phát quang sinh học đầu tiên được thương mại hóa.
Ngoài công nghệ biến đổi gene, các nhà khoa học tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) từng nghiên cứu cách đưa những hạt nano chứa enzyme luciferase và các thành phần cần thiết vào mô thực vật. Phương pháp này biến cây thành một hệ thống phát sáng tạm thời mà không cần thay đổi bộ gene. Những thử nghiệm ban đầu cho thấy tiềm năng ứng dụng trong trang trí và chiếu sáng sinh học.
Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất hiện nay là cường độ ánh sáng. Những cây phát quang nhân tạo vẫn chỉ tạo ra ánh sáng mờ, chưa đủ để thay thế bóng đèn trong nhà, đèn đường hay hệ thống chiếu sáng công cộng. Các nhà nghiên cứu còn phải giải quyết bài toán duy trì độ sáng ổn định, giảm tiêu hao năng lượng trao đổi chất và bảo đảm cây phát triển bình thường.
Dẫu vậy, tương lai của công nghệ này khá hấp dẫn. Hãy tưởng tượng những hàng cây phát sáng dọc lối đi, công viên không cần quá nhiều đèn điện hay những khu vườn tự tỏa ánh sáng dịu nhẹ vào ban đêm. Có lẽ, một ngày nào đó, con người sẽ không chỉ trồng cây để lấy bóng mát và hấp thụ CO₂, mà còn để biến chúng thành những chiếc đèn sống độc đáo.