Cây phát quang có thể thay thế bóng đèn trong tương lai?

Các nhà khoa học đang mô phỏng cơ chế phát quang tự nhiên để biến cây thành nguồn sáng dịu nhẹ. Công nghệ hứa hẹn tạo nên công viên và khu vườn phát sáng.

Trong tự nhiên, đom đóm là một trong những minh chứng kỳ diệu nhất cho khả năng tạo ra ánh sáng mà hầu như không sinh nhiệt. Hiện tượng này được gọi là phát quang sinh học (Bioluminescence), xảy ra khi một hợp chất mang tên luciferin phản ứng với oxy dưới sự xúc tác của enzyme luciferase. Năng lượng hóa học được chuyển hóa thành ánh sáng với hiệu suất rất cao, phần lớn không bị thất thoát dưới dạng nhiệt như ở những nguồn sáng truyền thống.

Lấy cảm hứng từ cơ chế này, các nhà khoa học đang tìm cách tạo ra những nguồn sáng nhân tạo mô phỏng sinh vật phát quang. Một hướng nghiên cứu đáng chú ý là sử dụng công nghệ sinh học để đưa các gene liên quan đến quá trình phát sáng vào tế bào thực vật. Năm 2020, các nhà nghiên cứu đã tạo ra những cây thuốc lá có khả năng tự phát sáng nhờ hệ thống gene lấy cảm hứng từ nấm phát quang. Khác với những thử nghiệm trước đây cần bổ sung hóa chất từ bên ngoài, hệ thống mới tận dụng các hợp chất vốn có trong quá trình trao đổi chất của cây.

Ảnh: homesandgardens.com

Một bước tiến đáng chú ý khác xuất hiện vào năm 2024, khi công ty Light Bio tại Mỹ đưa ra thị trường giống dạ yên thảo phát sáng mang tên Firefly Petunia. Loài hoa biến đổi gene này sử dụng hệ thống phát quang có nguồn gốc từ nấm, tạo ra ánh sáng xanh lục nhạt trong bóng tối mà không cần bổ sung hóa chất. Đây được xem là một trong những sản phẩm cây cảnh phát quang sinh học đầu tiên được thương mại hóa.

Ngoài công nghệ biến đổi gene, các nhà khoa học tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) từng nghiên cứu cách đưa những hạt nano chứa enzyme luciferase và các thành phần cần thiết vào mô thực vật. Phương pháp này biến cây thành một hệ thống phát sáng tạm thời mà không cần thay đổi bộ gene. Những thử nghiệm ban đầu cho thấy tiềm năng ứng dụng trong trang trí và chiếu sáng sinh học.

Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất hiện nay là cường độ ánh sáng. Những cây phát quang nhân tạo vẫn chỉ tạo ra ánh sáng mờ, chưa đủ để thay thế bóng đèn trong nhà, đèn đường hay hệ thống chiếu sáng công cộng. Các nhà nghiên cứu còn phải giải quyết bài toán duy trì độ sáng ổn định, giảm tiêu hao năng lượng trao đổi chất và bảo đảm cây phát triển bình thường.

Dẫu vậy, tương lai của công nghệ này khá hấp dẫn. Hãy tưởng tượng những hàng cây phát sáng dọc lối đi, công viên không cần quá nhiều đèn điện hay những khu vườn tự tỏa ánh sáng dịu nhẹ vào ban đêm. Có lẽ, một ngày nào đó, con người sẽ không chỉ trồng cây để lấy bóng mát và hấp thụ CO₂, mà còn để biến chúng thành những chiếc đèn sống độc đáo.

Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước.

Khám phá loài động vật có thể nhịn ăn suốt nhiều năm

Nhiều loài động vật có khả năng nhịn ăn đáng kinh ngạc, từ cá phổi châu Phi sống nhiều năm không thức ăn đến chim cánh cụt nhịn ăn để ấp trứng.

Nhắc đến những động vật có khả năng nhịn ăn lâu ngày, nhiều người thường nghĩ đến cá sấu, rắn hay rùa. Tuy nhiên, một trong những nhà vô địch thực sự của khả năng sinh tồn này lại là một loài cá nước ngọt có ngoại hình khá kỳ lạ: cá phổi châu Phi (African lungfish).

Theo các tài liệu khoa học, một số loài cá phổi châu Phi có thể sống tới khoảng 4–5 năm mà không cần thức ăn trong điều kiện hạn hán khắc nghiệt. Đây là một trong những khoảng thời gian nhịn ăn dài nhất từng được ghi nhận ở động vật có xương sống. Đặc biệt, chúng không cần di chuyển hay tìm kiếm thức ăn trong suốt thời gian này.

Những sinh vật có tuổi thọ phi thường, thách thức quy luật lão hóa

Từ chuột chũi trụi lông đến cá mập Greenland, nhiều sinh vật có thể sống hàng trăm năm hoặc gần như không lão hóa trong điều kiện nhất định.

Một trong những ví dụ nổi tiếng nhất là chuột chũi trụi lông (naked mole-rat), loài gặm nhấm sống dưới lòng đất ở Đông Phi. Chúng có thể sống hơn 30 năm, lâu gấp nhiều lần những loài gặm nhấm có kích thước tương tự. Điều đáng chú ý là nguy cơ tử vong do lão hóa ở loài này tăng rất chậm theo tuổi tác. Chúng cũng duy trì khả năng sinh sản và nhiều chức năng sinh lý trong thời gian dài. Các nhà khoa học đang nghiên cứu cơ chế sửa chữa DNA, kiểm soát protein và khả năng chống ung thư đặc biệt của chúng.

Một sinh vật khác gây kinh ngạc là thủy tức (Hydra), động vật không xương sống nhỏ bé sống trong môi trường nước ngọt. Cơ thể thủy tức chứa nhiều tế bào gốc có khả năng liên tục phân chia và thay thế các tế bào già cỗi. Trong điều kiện phòng thí nghiệm thích hợp, một số loài thủy tức thể hiện tốc độ lão hóa gần như không đáng kể. Điều này không có nghĩa chúng bất tử, bởi chúng vẫn có thể chết vì bệnh tật, điều kiện môi trường bất lợi hoặc bị động vật khác ăn thịt.

Phát hiện dấu tích bạch tuộc khổng lồ dài hơn 10 m thời tiền sử

Nghiên cứu hóa thạch cho thấy đại dương hơn 80 triệu năm trước có thể từng là nơi sinh sống của những loài bạch tuộc có kích thước đáng kinh ngạc.

Trong số những sinh vật bí ẩn nhất của đại dương tiền sử có Tusoteuthis longa, một loài mực khổng lồ sống vào cuối kỷ Phấn Trắng, khoảng 80 triệu năm trước. Chúng từng sinh sống trong vùng biển nội địa bao phủ một phần Bắc Mỹ ngày nay. Với chiều dài ước tính khoảng 8–11 m tính cả xúc tu, Tusoteuthis có thể sánh với những loài mực khổng lồ hiện đại.

Điều thú vị là các nhà cổ sinh vật học không tìm thấy nguyên vẹn cơ thể chúng. Phần lớn bằng chứng chỉ là hóa thạch của gladius – cấu trúc nâng đỡ bên trong cơ thể mực, đôi khi được ví như bộ xương sống. Do phần lớn cơ thể mực được cấu tạo từ mô mềm nên rất khó hóa thạch. Từ những di tích ít ỏi này, giới khoa học phải tái dựng hình dáng và kích thước của sinh vật đã tuyệt chủng.