Nằm ở ngoại vi thị xã Lai Châu, tỉnh Lai Châu, động Pu Sam Cáp là một quần thể hang động tuyệt đẹp được cho là sánh ngang với các hang động ở vịnh Hạ Long và Phong Nha - Kẻ Bàng. Hang động này gắn với với một câu chuyện tình bi đát được kể lại trong vùng.
Theo một bài viết trên báo Hòa Bình, vùng đất mà hang động Pu Sam Cáp tọa lạc thuở xa xưa là quê nhà của một cô gái tên Thị Lài. Đến tuổi trăng tròn, Lài có khuôn mặt đẹp như nàng tiên, mang vẻ e ấp, quyến rũ như hoa ban của núi rừng.
Mọi chàng trai trong bản đều yêu mến Lài nhưng trái tim nàng đã sớm tìm được nơi để gửi gắm. Đó là một chàng trai khôi ngô, sức vóc hơn người nhưng nhà lại rất nghèo. Họ đã yêu nhau say đắm.
Rồi tai họa bất ngờ ập đến, phủ bóng đen lên mối tình đang nồng cháy. Một trận lũ ập đến cuối trôi tất cả mọi thứ trong bản. Cha mẹ Lài vì cái đói mà phải nhận gùi thóc, chăn trâu cho trưởng bản độc ác.
Tên trưởng bản vốn để ý Lài từ lâu nhưng bị cự tuyệt, nay nhân cơ hội ép gả Lài cho hắn. Lài buồn bã, khóc đến không còn nước mắt. Chàng trai nghèo cũng không muốn xa người yêu, quyết định cùng nàng bỏ trốn vào trong núi.
Cảm thương cho mối tình đẹp, thần núi rừng đã tạo ra một ngôi nhà bằng đá giữa chốn hoang sơ. Họ cũng nhau làm nương rẫy, săn bắn, sinh con đẻ cái. Cuộc sống tưởng như sẽ trôi qua êm ả đến cuối đời.
Nhưng số phận phũ phàng vẫn đeo đẳng họ. Một ngày nọ, trong lúc người chồng mải đuổi theo con thú hoang trong rừng, tên trưởng bản độc ác đã tìm đến nơi hai người sinh sống.
Hắn mang theo hàng tá quân lính, chặn hết các đường thoát. Thị Lài sợ hãi ôm những đứa con đang khóc thét, không còn biết phải làm gì khác ngoài việc cầu xin thần linh giúp nàng và các con thoát khỏi bàn tay kẻ bất lương.
Nỗi lòng nàng thấu đến trời xanh. Mây đen kéo đến, trời đất tối đen như mực, sấm chớp vang trời. Tên trưởng bản và đám tuỳ tùng vô cùng sợ hãi, kẻ nấp dưới gốc cây, kẻ chui vào hốc đá.
Chỉ giây lát rồi mọi thư bình yên trở lại. Nhưng than ôi, mẹ con Thị Lài và mọi thứ: cây rừng, thác nước, ruộng bậc thang... đã hoá thành đá. Đúng như ước nguyện, từ nay về sao sẽ không còn ai làm hại được nàng nữa...
Cái thế giới bằng đá bình yên vĩnh cửu, ẩn chứa nỗi buồn sâu thẳm đó không đổi thay cho đến nay. Đó chính là cảnh quan kỳ vĩ mà du khách có thể chứng kiến trong lòng động Pu Sam Cáp.
Và nàng Lài có thể là một khối thạch nhũ, măng đá nào đó trong hang động, mọi người vô tình bước qua mà không ai hay...
