Tranh cãi xung quanh việc nên chi hàng trăm tỷ ruble để đại tu hay loại biên tàu tuần dương tên lửa chạy bằng năng lượng nguyên tử hạng nặng "Peter Đại Đế" đang phản ánh những bài toán khó về ngân sách và định hướng phát triển của Hải quân Nga.
Theo SvobodnayaPressa, tàu tuần dương nguyên tử "Peter Đại Đế" thuộc Hạm đội Bắc Dương của Nga đã nằm bất động bên cầu cảng ở Severomorsk kể từ sau chuyến hải hành xa gần nhất từ biển Barents sang biển Baltic để tham dự cuộc diễu binh hải quân vào năm 2017.
Chuyến đi này vốn không phải một nhiệm vụ chiến đấu, và kể từ thời điểm đó, chiến hạm mặt nước được đánh giá là mạnh nhất thế giới đã chuyển sang trạng thái duy trì tại chỗ như một "khách sạn nổi". Thực tế này liên tục dấy lên những nghi vấn về hướng đi tiếp theo dành cho con tàu.
Gánh nặng chi phí từ bài học "Đô đốc Nakhimov"
Ban đầu, giới quân sự Nga dự kiến đưa "Peter Đại Đế" tới nhà máy đóng tàu "Sevmash" ở Severodvinsk để đại tu và nâng cấp toàn diện, tương tự quy trình mà chiếc tàu nguyên tử cùng lớp Dự án 1144.2 là "Đô đốc Nakhimov" trải qua từ năm 2013.
Mặc dù kế hoạch ban đầu đặt mục tiêu hoàn tất việc nâng cấp tàu "Nakhimov" vào năm 2019, khối lượng công việc phát sinh lớn ngoài dự tính đã kéo dài dự án đến tận cuối năm 2024 mới có thể bắt đầu các đợt thử nghiệm thực tế tại nhà máy.
Cùng thời điểm, truyền thông ghi nhận chi phí biến "Đô đốc Nakhimov" thành một thiết giáp hạm tên lửa nguyên tử hiện đại đã chạm mốc hơn 200 tỷ ruble — con số vượt xa dự toán ban đầu.
Mức kinh phí này được giới phân tích đánh giá là đủ để Hải quân Nga đóng mới và bàn giao ít nhất 4 tàu khu vệ đa năng hiện đại thuộc lớp "Đô đốc Gorshkov", hoặc thậm chí nhiều hơn.
Từ câu chuyện của "Đô đốc Nakhimov" đã bùng nổ các cuộc tranh luận về việc nên tiếp tục đưa "Peter Đại Đế" vào nhà máy "Sevmash" chấp nhận tốn kém tài chính và thời gian, hay dồn nguồn lực đóng mới các chiến hạm tác chiến vùng biển xa đơn giản hơn nhưng có số lượng nhiều hơn.
Các tranh cãi bắt đầu bùng nổ mạnh mẽ từ năm 2023 khi xuất hiện thông tin cho rằng việc sửa chữa "Peter Đại Đế" có thể bị đánh giá là thiếu hiệu quả và con tàu sẽ bị loại biên.
Vào thời điểm đó, nhiều nhân vật có tiếng nói trong giới hải quân đã đồng ý với tính đúng đắn của phương án này.
Cựu Tư lệnh Hạm đội Thái Bình Dương, Đô đốc Sergei Avakyants, từng bày tỏ quan điểm phản đối việc chi tiêu quá tốn kém cho tàu "Nakhimov" và cho rằng không nên lặp lại sai lầm này với "Peter Đại Đế". Ông nhận định việc dùng kinh phí đó đóng một biên đội chiến hạm vùng biển xa mang vũ khí hiện đại sẽ mang lại hiệu suất tác chiến cao hơn một "con quái vật" đơn độc.
Đồng quan điểm, cựu Tham mưu trưởng Hải quân Nga, Đô đốc Valentin Selivanov, cũng chỉ ra rằng "Peter Đại Đế" đã đạt 34 tuổi — mức niên hạn hoạt động bình thường của một chiến hạm.
Khi hệ thống điều khiển vũ khí và đường ống đều đã lão hóa qua nhiều năm sử dụng, việc loại biên để đóng tàu khu trục hoặc tàu tuần dương mới được coi là quyết định có cơ sở kỹ thuật.
"Nếu quyết định loại biên được thông qua thì không có gì để phản đối. Thà đóng một tàu khu trục hoặc tàu tuần dương mới còn hơn là khôi phục con tàu này. Qua chừng ấy năm, toàn bộ hệ thống điều khiển vũ khí, đường ống đều đã lão hóa", ông nói.
Những luồng ý kiến trái chiều
Dù xuất hiện nhiều ý kiến ủng hộ loại biên, quyết định cuối cùng đối với con tàu khổng lồ của Hạm đội Bắc Dương vẫn chưa được chốt hạ.
Ngày 30/10, hãng thông tấn TASS dẫn lời Chủ tịch "Phong trào Hỗ trợ Hải quân toàn Nga", Đại tá Hải quân dự bị Vladimir Maltsev, cho biết một hội đồng chuyên trách đã sơ bộ đánh giá việc đại tu "Peter Đại Đế" là không hiệu quả và con tàu có thể kết thúc nhiệm vụ mà không qua đợt nâng cấp như kế hoạch.
Tuy nhiên, thông tin này gây ra nhiều băn khoăn khi không rõ "hội đồng chuyên trách" gồm những ai và thẩm quyền quyết định thuộc cấp nào. Việc phát ngôn một vấn đề tầm vóc hải quân lại đến từ người đứng đầu một tổ chức xã hội cũng gây ra những hoài nghi.
Chỉ khoảng 5 tiếng sau bản tin của TASS, hãng tin RIA Novosti tiếp tục phát đi phát biểu mới của ông Maltsev. Lần này, ông đính chính rằng chưa có bất kỳ quyết định nào, kể cả quyết định sơ bộ, được đưa ra về số phận tương lai của "Peter Đại Đế".
Ông nhấn mạnh thiết kế độc nhất vô nhị của lớp tàu Dự án 1144.2 cần được giữ lại, đồng thời nhận định việc kết hợp giữa "Đô đốc Nakhimov" đã nâng cấp và "Peter Đại Đế" sẽ tạo thành một lực lượng tác chiến có sức mạnh lớn.
Diễn biến điều chỉnh thông tin nhanh chóng này cho thấy có sự can thiệp đính chính từ các cấp thẩm quyền cao hơn trong lực lượng hải quân.
Thực trạng kỹ thuật và thách thức từ ngân sách quốc phòng
Việc kéo dài thời gian đưa ra quyết định đang khiến "Peter Đại Đế" ngày càng già cỗi, làm gia tăng chi phí khôi phục nếu dự án nâng cấp được triển khai trong tương lai.
Tình trạng kỹ thuật hiện tại của con tàu được đánh giá kém hơn đáng kể so với tàu "Đô đốc Nakhimov" thời điểm bắt đầu đại tu năm 2013, bởi tàu "Nakhimov" được đưa đi nâng cấp sau chưa đầy 10 năm phục vụ, trong khi "Peter Đại Đế" đã trải qua quá trình vận hành liên tục.
Điển hình là vào năm 2009, do thiếu hụt các chiến hạm hạng nhẹ vùng biển xa, "Peter Đại Đế" từng được điều động tới Vịnh Aden để thực hiện nhiệm vụ chống cướp biển Somalia.
Con tàu đã đi vào lịch sử chiến dịch "Atalanta" do Liên minh Châu Âu (EU) dẫn đầu khi khống chế và bàn giao 3 toán thuyền cướp biển mang theo vũ khí và ma túy vào ngày 13/2/2009. Tuy nhiên, chi phí vận hành một chiếc tàu tuần dương nguyên tử khổng lồ cho nhiệm vụ này lại tạo ra những nghi vấn lớn về tính kinh tế.
Thắc mắc về khả năng kéo dài tuổi thọ của "Peter Đại Đế" càng gia tăng trong bối cảnh chương trình đóng mới tàu nổi cỡ lớn của Nga đang gặp nhiều chậm trễ.
Từ năm 2006 đến nay, chương trình đóng các tàu khu trục thuộc Dự án 22350 mới chỉ bàn giao được 3 con tàu là "Đô đốc Gorshkov", "Đô đốc Kasatonov" và "Đô đốc Golovko".
Tàu thứ tư ("Đô đốc Isakov") được đặt lườn tại Saint Petersburg từ 13 năm trước hiện vẫn đang được hoàn thiện trên mặt nước với nhiều nghi vấn về khả năng bàn giao đúng hạn.
Từ năm 2020 đến nay, chưa có thêm tàu khu trục nào thuộc lớp này được đặt lườn, và biến thể nâng cấp Dự án 22350M — vốn được Tư lệnh Hải quân Nga, Đô đốc Alexander Moiseev, giới thiệu là có tầm hoạt động và tính độc lập cao hơn — vẫn chưa được triển khai.
Nguyên nhân chính của sự trì trệ này xuất phát từ việc phần lớn ngân sách quốc phòng hiện nay đang tập trung ưu tiên cho các lực lượng tác chiến trực tiếp trên chiến trường như Lực lượng Tác chiến Đặc biệt, Lục quân, Không quân Vũ trụ (VKS), Lực lượng Dù (VDV), Thủy quân lục chiến và Lực lượng Vũ trụ.
Phần ngân sách còn lại chia cho hải quân chủ yếu tập trung vào chương trình hạ thủy các tàu ngầm tại Severodvinsk. Trong bối cảnh đó, việc huy động khoảng 200 tỷ ruble để đại tu "Peter Đại Đế" gặp rất nhiều rào cản về tài chính, dù những cuộc tranh luận xung quanh số phận của chiếc tàu tuần dương này tại Điện Kremlin vẫn chưa chính thức khép lại.
