GS Vũ Hà Văn: Việt Nam đang giải bài toán “người đã mất đi tìm lại người sống"

Cách đây gần 1 năm (vào tháng 12/2025), dự án Hành trình Gen kết nối - Tìm lại tên liệt sĩ của CTCP GeneStory được vinh danh ở hạng mục Ý tưởng Vì cộng đồng của Human Act Prize 2025 (HAP 2025) – Giải thưởng Hành động vì Cộng đồng cấp quốc gia.

Tại thời điểm được vinh danh, dự án Hành trình Gen kết nối - Tìm lại tên liệt sĩ đã ghi nhận những con số mang ý nghĩa đặc biệt: Hơn 70.000 mẫu ADN được thu nhận; triển khai tại 34 tỉnh, thành phố; tổ chức trên 600 buổi thu mẫu lưu động và kết quả là 23 liệt sĩ đã được xác định danh tính.

Chia sẻ tại lễ trao giải khi đó, GS Vũ Hà Văn cho biết: "Chúng tôi luôn nhắc nhau rằng, phía sau mỗi mẫu ADN là một con người, một gia đình và một ký ức chưa trọn vẹn. Khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp những cái tên được trở về".

Thành quả của Hành trình Gen kết nối - Tìm lại tên liệt sĩ được kế thừa từ nền tảng dự án "Giải mã 1.000 hệ gen người Việt" kéo dài trong nhiều năm của GeneStory. Tin vui là nghiên cứu "VN1K is a pangenome-informed multi-omics and phenomics resource for the Vietnamese population" của dự án được công bố ngày 22/7 trên Nature Communications, một trong những tạp chí khoa học có uy tín hàng đầu thế giới.

Nhân dịp này, PV đã có cuộc PV nhanh với GS Vũ Hà Văn, nhà sáng lập GeneStory.

"Chương trình xác định danh tính liệt sĩ là một trách nhiệm lớn"

-Chúc mừng GS với nghiên cứu vừa đăng trên Nature Communications, dự án giải mã hệ gen ngoài ý nghĩa về mặt y tế thì được biết cũng có đóng góp nhất định cho chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, xác định danh tính liệt sĩ. GS có thể chia sẻ cụ thể hơn về đóng góp này?

GS Vũ Hà Văn: Chương trình xác định danh tính liệt sĩ là một trách nhiệm lớn, đồng thời là niềm vui và sự vinh dự cho đội ngũ công ty GeneStory. Đóng góp trực tiếp của dự án 1000 hệ gen vào chiến dịch này thể hiện ở hai khía cạnh chính.

Về cơ sở vật chất, từ quá trình nghiên cứu 1000 hệ gen, chúng tôi đã xây dựng một phòng thí nghiệm đạt chuẩn. Hiện GeneStory là đơn vị sở hữu phòng thí nghiệm duy nhất được cả Bộ Y tế, Bộ Quốc phòng và Bộ Công an xác nhận. Phòng lab này đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về y tế, máy móc và bảo mật, phục vụ cho quy mô xét nghiệm rất lớn khi nước ta còn hàng trăm nghìn liệt sĩ chưa tìm được thân nhân, kéo theo quy mô mẫu xét nghiệm cho cả liệt sĩ và thân nhân lên tới hàng triệu mẫu.

Về công nghệ chip giải mã, chúng tôi đã chế tạo loại chip xét nghiệm mang đặc tính di truyền riêng của người Việt để phục vụ việc đối chiếu giữa hài cốt và dữ liệu thân nhân. So với chip quốc tế (như chip của Mỹ vốn đắt gấp 3–4 lần và tối ưu cho người Âu Mỹ), con chip dựa trên dữ liệu 1000 hệ gen người Việt này vừa giúp tăng độ chính xác, vừa giúp giảm chi phí xuống 2–3 lần.

-GS có thể chia sẻ rõ hơn về cơ chế hoạt động và điểm khác biệt của chiến dịch 500 ngày đêm so với phương pháp tìm kiếm liệt sĩ truyền thống trước đây?

GS Vũ Hà Văn: Trước đây, quá trình tìm kiếm danh tính liệt sĩ diễn ra theo cách thức truyền thống rất gian nan, tốn kém và mất nhiều thập kỷ. Từng gia đình, người lính tự đi tìm người thân/đồng đội qua các chiến trường, nhờ nhân chứng hay nhà ngoại cảm để khoanh vùng nấm mộ, sau đó mới khai quật và xét nghiệm ADN. Đây là một quá trình rất dài, nhiều thử thách cả về mặt sức khỏe, công sức và tài chính. Tức là quy trình truyền thống là "người sống đi tìm người đã mất".

Trong khi đó, ý tưởng của chiến dịch 500 ngày đêm đi theo chiều ngược lại: "Người đã mất đi tìm lại người sống".

Bước 1 là xây dựng ngân hàng gen thân nhân: Thu thập mã gen định danh của tất cả các thân nhân liệt sĩ còn đang tìm kiếm gia đình. Mỗi liệt sĩ thường có 2 thân nhân, tạo nên một ngân hàng gen quy mô hàng trăm nghìn mẫu. Thân nhân người sống chỉ cần cung cấp mẫu một lần và không phải di chuyển vất vả.

Bước 2 là khai quật và đối chiếu: Song song đó, tiến hành khai quật các nấm mộ liệt sĩ để lấy mẫu ADN. Khi đã có mã ADN của hài cốt, chỉ cần đưa lên hệ thống đối chiếu với ngân hàng gen thân nhân đã có sẵn để tìm ra gia đình.

Phương pháp ngược này giúp giải quyết bài toán một cách toàn diện, đồng loạt và đạt hiệu quả cao hơn rất nhiều.

-Vai trò cụ thể của GeneStory trong chiến dịch 500 ngày đêm hiện nay đang được triển khai ra sao, thưa GS?

GS Vũ Hà Văn: GeneStory là đơn vị chính tham gia trực tiếp vào việc xây dựng ngân hàng gen cho thân nhân.

Thứ nhất, thu thập mẫu thân nhân: Từ khi chiến dịch được phát động (hơn 1 tháng trước), đội ngũ GeneStory luôn cắm chốt tại ít nhất 10–15 điểm thu mẫu trên cả nước (mỗi tỉnh triển khai tại 4–5 điểm thuộc các huyện, xã). Tính đến nay, toàn bộ chương trình đã thu được xấp xỉ 200.000 mẫu (trong đó riêng hơn 1 tháng qua đã thu hơn 100.000 mẫu). Đây là con số rất lớn và cũng cần rất nhiều sự cố gắng. Bởi các cán bộ thu mẫu làm việc liên tục tại hiện trường, ăn ở tại chỗ nhiều tuần liền. Có nhiều anh chị em có 2 - 3 tuần cũng chưa về nhà.

Thứ hai, xử lý mẫu hài cốt: Đây là giai đoạn khó khăn hơn vì hài cốt đã được mai táng 50–60 năm trong điều kiện chiến tranh và khí hậu ẩm ướt tại Việt Nam nên bị phân hủy đáng kể. Gene Story là một trong 4–5 đơn vị chuyên môn (cùng Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Pháp y Quân đội...) được giao nhiệm vụ nghiên cứu quy trình xét nghiệm ADN hài cốt bị phân hủy nhằm tối ưu hóa tỷ lệ thành công và độ chính xác.

Bài toán điển hình người Việt phải tự giải quyết

-GS từng nói "Có những bài toán nếu không phải người Việt làm thì sẽ không ai làm". Liệu dự án giải mã 1.000 hệ gen người Việt có phải là một bài toán điển hình như vậy không, thưa GS?

GS Vũ Hà Văn: Đúng. Tôi từng nói như vậy. Dự án nghiên cứu và xét nghiệm gen chính là một bài toán điển hình cho việc người Việt phải tự giải quyết thay vì thụ động chờ đợi các thành quả từ thế giới. Điều này xuất phát từ ba lý do cốt lõi.

Thứ nhất, tính đặc thù về di truyền: Các quốc gia trên thế giới khi nghiên cứu về gen đều tập trung tạo ra những kết quả và sản phẩm đặc trưng cho chính dân tộc của họ. Việc phát triển các gói xét nghiệm gen hay ứng dụng y tế cho người Việt bắt buộc phải dựa trên hệ dữ liệu đặc trưng của người Việt. Do đó, nếu chúng ta không tự làm mà ngồi chờ nước ngoài làm xong cho đất nước họ rồi mới tới lượt mình thì sẽ tốn rất nhiều thời gian và chi phí vô cùng đắt đỏ. Trong khi đó, đây là việc người Việt hoàn toàn có thể tự thực hiện, làm nhanh hơn và với giá thành rất hợp lý.

Thứ hai, dữ liệu gen là tài sản quốc gia: Cơ sở dữ liệu hệ gen là một tài sản quan trọng mà người Việt cần tự thu vén, xây dựng và chủ động sử dụng để tạo ra sản phẩm phục vụ chính mình. Chúng ta không có lý do gì để trao hay phụ thuộc nguồn tài sản dữ liệu này vào các tổ chức nước ngoài.

Thứ ba, sự chủ động và tối ưu chi phí. Các chuyên gia hay công ty quốc tế đều bận rộn với những ưu tiên riêng cho đất nước họ. Vậy nên, chúng ta không thể trông chờ họ tự tìm đến làm giúp mình. Hơn nữa, việc tự chủ thực hiện trong nước giúp tiết kiệm chi phí hơn rất nhiều so với việc thuê các đơn vị nước ngoài đứng ra đảm nhận.

-Xin cảm ơn GS đã chia sẻ!