Được phát hiện năm 1949 tại khu mộ Pazyryk, thuộc thung lũng Pazyryk ở dãy núi Altai, Siberia (Nga), thảm Pazyryk được xem là một trong những tấm thảm dệt nút thắt cổ nhất còn tồn tại trên thế giới. Các nhà khảo cổ tìm thấy hiện vật này trong một ngôi mộ của giới quý tộc thuộc nền văn hóa Pazyryk, có niên đại khoảng thế kỷ V trước Công nguyên.

Điều kỳ diệu là tấm thảm vẫn giữ được hình dáng, màu sắc và những hoa văn tinh xảo sau khoảng 2.500 năm. Bí mật nằm ở điều kiện bảo quản đặc biệt: nước tràn vào ngôi mộ rồi đóng băng, tạo thành một khối băng tự nhiên giúp cách ly hiện vật khỏi quá trình phân hủy thông thường. Nhờ vậy, một tác phẩm dệt may vốn rất dễ mục nát đã được bảo tồn gần như nguyên vẹn.

Thảm Pazyryk có kích thước khoảng 1,83 × 2 m, được dệt bằng kỹ thuật thắt nút đối xứng, với mật độ nút rất cao, khoảng 3.600 nút trên mỗi decimet vuông. Hoa văn của nó vô cùng phong phú, nổi bật là những hàng kỵ sĩ, ngựa, hươu và các họa tiết hình học được sắp xếp cân đối. Đặc biệt, hình ảnh những người cưỡi ngựa cho thấy nghệ thuật dệt thời cổ đại đã đạt đến trình độ đáng kinh ngạc.

Thảm Pazyryk, hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Hermitage, Saint Petersburg, Nga. Ảnh: Ninara / Flickr.com

Một trong những điều khiến giới nghiên cứu tranh luận lâu dài là nguồn gốc của tấm thảm. Có giả thuyết cho rằng nó được sản xuất tại Ba Tư cổ đại, trong khi những ý kiến khác nghiêng về Trung Á hoặc chính các nghệ nhân thuộc cộng đồng du mục vùng Altai. Những hình tượng và kỹ thuật dệt trên thảm phản ánh sự giao lưu văn hóa rộng lớn giữa các cộng đồng Á – Âu thời cổ đại. Cho đến nay, chưa có kết luận thống nhất về nơi chế tác chính xác.

Ngày nay, thảm Pazyryk được bảo quản tại Bảo tàng Hermitage ở Saint Petersburg. Giá trị của nó không chỉ nằm ở tuổi đời đáng kinh ngạc mà còn ở việc chứng minh nghệ thuật dệt thảm đã đạt trình độ phát triển rất cao từ hơn hai thiên niên kỷ trước. Tấm thảm cũng là minh chứng sống động cho những mạng lưới giao thương, trao đổi nghệ thuật và kỹ thuật giữa các nền văn minh cổ đại trên lục địa Á – Âu.