Tê tê cây (Phataginus tricuspis), còn gọi là tê tê bụng trắng, là một trong những loài thú có ngoại hình khác thường nhất ở châu Phi. Cơ thể nó được bao phủ bởi những lớp vảy cứng xếp chồng lên nhau, trông như áo giáp của một sinh vật thời tiền sử. Nhưng phía sau vẻ ngoài gai góc ấy lại là một loài thú nhút nhát, chủ yếu hoạt động ban đêm và dành nhiều thời gian kiếm ăn trên cây.

Ảnh: pangolinsg.org

Loài này phân bố tại nhiều khu vực ở Tây và Trung Phi, sinh sống trong rừng mưa nhiệt đới, rừng thứ sinh và những vùng rừng cây rậm rạp. Tê tê cây có kích thước tương đối nhỏ, thường nặng khoảng 1–3 kg. Chiếc đuôi dài giúp nó giữ thăng bằng khi di chuyển giữa các cành cây, trong khi những móng vuốt khỏe hỗ trợ leo trèo và phá tổ côn trùng.

Điều đặc biệt nhất của tê tê cây chính là bộ vảy. Vảy của chúng được cấu tạo chủ yếu từ keratin, cùng loại protein hình thành tóc và móng tay ở người. Khi gặp nguy hiểm, con vật có thể cuộn tròn cơ thể, dùng lớp vảy cứng bao bọc phần bụng mềm hơn. Chiến thuật này có thể khiến nhiều kẻ săn mồi gặp khó khăn, nhưng lại gần như vô dụng trước con người có công cụ bắt giữ.

Tê tê cây cũng có cách kiếm ăn rất chuyên biệt. Thức ăn chủ yếu của chúng là kiến và mối. Chúng sử dụng móng vuốt để mở tổ, sau đó luồn chiếc lưỡi dài, phủ chất dính vào bên trong để thu lấy côn trùng. Vì không có răng để nhai theo cách thông thường, tê tê dựa vào cơ chế tiêu hóa thích nghi với khẩu phần giàu côn trùng. Hoạt động kiếm ăn của chúng góp phần kiểm soát quần thể kiến và mối trong hệ sinh thái rừng.

Ảnh: pangolinsg.org

Khác với vẻ ngoài có phần kỳ dị, tê tê cây còn thể hiện sự chăm sóc con non đáng chú ý. Con cái thường sinh một con sau thời gian mang thai khoảng 140–150 ngày. Khi còn nhỏ, tê tê con có thể bám trên đuôi hoặc lưng mẹ trong những chuyến di chuyển kiếm ăn. Hình ảnh ấy khiến loài thú được bao bọc bởi lớp vảy cứng trở nên gần gũi hơn nhiều.

Tuy nhiên, khả năng tự vệ độc đáo không đủ giúp tê tê cây thoát khỏi mối đe dọa lớn nhất: con người. Chúng bị săn bắt để lấy thịt, vảy và phục vụ hoạt động buôn bán động vật hoang dã trái phép. Nạn phá rừng cùng sự suy thoái môi trường sống càng làm tình hình nghiêm trọng hơn. Tê tê cây hiện được xếp vào nhóm Nguy cấp (Endangered) trong Sách đỏ IUCN.

Tê tê cây là minh chứng cho sự đa dạng kỳ diệu của động vật có vú: một loài thú không có răng, mang áo giáp bằng keratin, leo cây bằng móng vuốt và săn côn trùng bằng chiếc lưỡi dài. Bảo vệ chúng không chỉ là cứu một sinh vật hiếm gặp, mà còn góp phần gìn giữ những hệ sinh thái rừng nhiệt đới châu Phi đang chịu nhiều sức ép.