Hãy tưởng tượng một con vật có thân hình nặng nề như hà mã, bốn chi chắc khỏe, chiếc mõm dài và hàm răng kỳ lạ. Nó không phải khủng long, cũng chẳng phải cá voi hay bò biển ngày nay. Đó là Paleoparadoxia, một loài động vật có vú biển đã tuyệt chủng, thuộc nhóm Desmostylia – một nhánh tiến hóa đặc biệt mà toàn bộ các thành viên đều biến mất khỏi Trái Đất.

Ảnh: livescience

Paleoparadoxia sống chủ yếu trong khoảng thời gian từ thế Miocene đến những giai đoạn lân cận, cách đây hàng chục triệu năm, tại các vùng ven biển thuộc khu vực ngày nay là Nhật Bản, Canada và bờ Tây Hoa Kỳ. Chúng thường được mô tả là động vật nửa dưới nước, nửa trên cạn: có thể di chuyển trong môi trường biển nông nhưng vẫn giữ bốn chi với các ngón chân thay vì phát triển thành chân chèo như hải cẩu.

Điều khiến Paleoparadoxia trở nên đặc biệt là ngoại hình không giống bất kỳ loài thú biển hiện đại nào. Cơ thể chắc nịch, lồng ngực lớn và bộ xương khỏe gợi ý một động vật thích nghi với cuộc sống ven bờ. Những chiếc răng hàm có cấu trúc cột đặc biệt, xếp sát nhau, khác xa kiểu răng của các loài thú ăn cỏ quen thuộc. Các nhà khoa học cho rằng chúng có thể dùng bộ răng này để xử lý thực vật thủy sinh dưới đáy biển, dù cách thức kiếm ăn chính xác vẫn còn được nghiên cứu.

Ảnh: e-tsuyama

Điều thú vị hơn cả nằm ở quan hệ tiến hóa. Nhìn bề ngoài, Paleoparadoxia khiến người ta liên tưởng ngay đến hà mã. Nhưng sự giống nhau ấy không đồng nghĩa chúng có quan hệ họ hàng gần. Desmostylia thuộc một nhánh động vật có vú có quan hệ tiến hóa với nhóm bao gồm voi và bò biển, thay vì là tổ tiên trực tiếp của hà mã. Đây là ví dụ sinh động cho thấy tiến hóa đôi khi tạo ra những hình dáng tương tự ở các nhóm động vật khác nhau khi chúng sống trong môi trường có những áp lực tương đồng.

Các hóa thạch Paleoparadoxia được tìm thấy tại nhiều địa điểm quanh vành đai Thái Bình Dương, giúp giới khoa học tái dựng một hệ sinh thái ven biển đã biến mất. Vào thời Miocene, nhiều khu vực hiện nay là đất liền từng nằm dưới biển hoặc sát đường bờ cổ đại. Những bộ xương hóa thạch vì thế không chỉ kể câu chuyện về một loài thú kỳ dị, mà còn lưu giữ dấu vết của những biến đổi địa chất kéo dài hàng triệu năm.

Ảnh: sharktrading.co

Vì sao Paleoparadoxia tuyệt chủng? Đây vẫn là câu hỏi chưa có lời giải hoàn chỉnh. Một nghiên cứu về nhóm Desmostylia cho rằng sự cạnh tranh với các loài thú biển ăn thực vật khác có thể đã góp phần vào sự biến mất của chúng. Những thay đổi về môi trường sống và nguồn thức ăn cũng là các yếu tố đáng xem xét. Dù vậy, chưa thể quy toàn bộ sự tuyệt chủng của nhóm này cho một nguyên nhân duy nhất.

Ngày nay, những bộ xương và mô hình phục dựng Paleoparadoxia được trưng bày tại một số bảo tàng, đặc biệt ở Nhật Bản. Chúng nhắc nhở chúng ta rằng lịch sử tiến hóa không phải một đường thẳng dẫn đến những loài đang tồn tại. Trong quá khứ, đại dương từng là nơi sinh sống của nhiều nhánh động vật có vú độc đáo và Paleoparadoxia là một trong những minh chứng kỳ lạ nhất cho sự đa dạng ấy.