Khi nhắc đến vũ khí công thành La Mã, nhiều người thường hình dung những cỗ ballista khổng lồ ném đá hoặc máy bắn tên cỡ lớn. Nhưng quân đoàn La Mã còn sử dụng một loại vũ khí nhỏ hơn, linh hoạt hơn và đặc biệt nguy hiểm với binh lính đối phương: Scorpio, nghĩa là “bọ cạp” trong tiếng Latin.

Ảnh: turbosquid.com

Scorpio là một dạng máy bắn lao sử dụng cơ cấu xoắn, được phát triển từ truyền thống pháo binh Hy Lạp rồi được quân đội La Mã tiếp nhận và hoàn thiện. Thay vì dùng dây cung thông thường, cỗ máy tích trữ năng lượng trong những bó dây làm từ gân động vật được xoắn căng. Khi cơ cấu nhả được kích hoạt, hai cánh tay gỗ bật về phía trước, đẩy mũi lao dài bay đi với tốc độ lớn.

So với những ballista lớn chuyên bắn đá hoặc lao nặng, Scorpio thường có kích thước nhỏ hơn, tập trung vào khả năng bắn các mũi tên lớn hoặc lao nhọn. Một số phiên bản đủ gọn để một người vận hành, dù việc lên dây, nạp đạn và điều chỉnh cỗ máy vẫn có thể cần sự phối hợp của nhiều binh sĩ tùy thiết kế. Hình dáng của nó gợi liên tưởng đến một chiếc nỏ khổng lồ đặt trên giá đỡ, với khung gỗ chắc chắn và những bộ phận kim loại gia cố.

Điểm mạnh của Scorpio không chỉ nằm ở sức xuyên phá mà còn ở độ chính xác. Các cỗ máy có thể được bố trí trên tường thành, tại vị trí phòng thủ hoặc theo từng cụm để bắn liên tiếp vào đội hình địch. Trong những cuộc vây hãm, chúng có thể nhắm vào binh lính trên tường thành; trên chiến trường mở, hỏa lực tập trung có thể buộc đối phương phải dè chừng khi tiến qua những khoảng đất trống. Tuy nhiên, tầm bắn và hiệu quả thực tế thay đổi theo kích thước máy, loại đạn, kỹ thuật chế tạo và điều kiện sử dụng.

Ảnh: Wikimedia Commons

Một phát hiện khảo cổ đáng chú ý được khai quật gần Xanten, Đức, vào cuối thế kỷ XX đã giúp giới nghiên cứu hiểu rõ hơn về loại vũ khí này. Những bộ phận còn sót lại của một cỗ máy bắn lao La Mã, bao gồm phần khung lò xo cùng các chi tiết gỗ và kim loại, cho phép các chuyên gia dựng lại thiết kế với độ chính xác cao hơn trước. Những bản phục dựng hiện đại sau đó được thử nghiệm để nghiên cứu cách máy hoạt động và khả năng phóng lao.

Scorpio cũng phản ánh một đặc điểm quan trọng của quân đội La Mã: sức mạnh không chỉ đến từ số lượng binh lính hay kỷ luật đội hình, mà còn từ khả năng tổ chức kỹ thuật và hậu cần. Các quân đoàn có thể mang theo, bảo trì và triển khai nhiều loại vũ khí khác nhau tùy địa hình và nhiệm vụ. Dù không phải một “siêu vũ khí” bất khả chiến bại, Scorpio là minh chứng cho cách người La Mã biến kiến thức cơ học thành lợi thế quân sự thực tế.