Phát hiện ngôi mộ cổ với hình ảnh thiếu nữ kỳ lạ

Năm 1973, tại khu vực Mã Thôn, huyện Tắc Sơn, thành phố Vận Thành, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc, người dân phát hiện một nhóm mộ cổ được xây dựng bằng gạch chạm khắc tinh xảo. Những ngôi mộ nằm gần chùa Thanh Long, trong khu vực được người dân địa phương gọi là Bách Mộ.

Sau khi tiếp nhận thông tin, cơ quan quản lý di tích Sơn Tây đã cử cán bộ đến khảo sát và khai quật. Ba ngôi mộ ban đầu được phát hiện trong tình trạng một phần cấu trúc đã bị xáo trộn. Những đợt thăm dò tiếp theo vào năm 1978 và 1979 tiếp tục phát hiện thêm nhiều di tích. Tổng cộng, khu vực Mã Thôn có 14 ngôi mộ gạch được ghi nhận, trong đó 9 ngôi được khai quật và nghiên cứu.

Điều khiến giới khảo cổ đặc biệt chú ý là những bức phù điêu bên trong một số ngôi mộ. Nổi bật nhất là hình ảnh một thiếu nữ đứng sau cánh cửa gỗ, một tay vịn cửa, dáng vẻ thanh thoát, gương mặt như đang mỉm cười chào đón người bước vào.

Hình tượng này sống động đến mức người xem có cảm giác như một người phụ nữ thực sự đang đứng phía sau cánh cửa. Tuy nhiên, đó không phải thi thể hay dấu tích của một người còn sống, mà là tác phẩm điêu khắc gạch được tạo tác công phu từ thời cổ đại.

Theo báo cáo khai quật do Viện Khảo cổ tỉnh Sơn Tây công bố trên tạp chí Văn vật năm 1983, hình ảnh thiếu nữ mở cửa xuất hiện tại mộ M1 thuộc quần thể Mã Thôn. Bức phù điêu được đặt trong kiến trúc cửa ở bức tường phía Bắc, tái hiện một cô gái búi tóc hai bên, mặc áo cổ mở và váy dài, tư thế nhẹ nhàng, thanh nhã.

Hình tượng phụ nữ mở cửa và quan niệm về thế giới bên kia

Trong nghệ thuật mai táng Trung Quốc, hình tượng phụ nữ mở cửa là một chủ đề đặc biệt. Những nhân vật này thường xuất hiện trên tranh tường hoặc phù điêu gạch trong các ngôi mộ cổ, với tư thế hé cửa, đứng nhìn ra ngoài hoặc chờ đón người bước vào.

Các nhà nghiên cứu cho rằng hình tượng này có nguồn gốc từ thời Hán và phát triển mạnh trong giai đoạn Tống – Kim. Tuy nhiên, ý nghĩa chính xác vẫn còn nhiều cách giải thích.

Một giả thuyết cho rằng cánh cửa tượng trưng cho ranh giới giữa thế giới người sống và cõi âm. Người phụ nữ đứng sau cửa có thể đóng vai trò người dẫn đường, đón tiếp linh hồn người đã khuất bước vào một không gian sống mới.

Cách lý giải khác cho rằng hình ảnh này phản ánh mong muốn tái hiện ngôi nhà và cuộc sống quen thuộc của người quá cố. Trong quan niệm của người xưa, cái chết không nhất thiết đồng nghĩa với sự kết thúc hoàn toàn, mà có thể là sự chuyển tiếp sang một thế giới khác.

Bởi vậy, việc trang trí mộ bằng hình ảnh con người, nhà cửa, sân vườn và những hoạt động sinh hoạt thường ngày được xem như cách tạo dựng một không gian sống đầy đủ cho người đã khuất. Dù chưa thể xác định duy nhất ý nghĩa của hình tượng phụ nữ mở cửa, đây vẫn là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu tín ngưỡng và nghệ thuật mai táng Trung Quốc thời cổ đại.

Ngôi mộ được xây dựng như một tòa nhà thu nhỏ

Không chỉ có hình tượng thiếu nữ mở cửa, quần thể mộ Mã Thôn còn nổi bật bởi kiến trúc mô phỏng nhà ở truyền thống. Các ngôi mộ được xây bằng gạch, tái hiện hình dáng một khu nhà tứ hợp viện với tiền sảnh, hậu đường và hai dãy nhà phụ ở hai bên.

Bên trong, các cấu kiện kiến trúc như cột, xà, đấu củng, mái hiên, cửa sổ và lan can đều được tạo hình bằng gạch. Nhiều chi tiết được đúc khuôn hoặc chạm khắc thủ công, sau đó ghép lại thành một tổng thể giống công trình kiến trúc bằng gỗ.

Phần chân tường được trang trí bằng các họa tiết hoa sen, hoa mẫu đơn, ngựa phi, hươu chạy, sư tử và dê. Một số ngôi mộ còn có tượng lực sĩ, linh thú trấn giữ, tạo cảm giác trang nghiêm cho không gian an táng.

Đặc biệt, tại một số ngôi mộ, các nghệ nhân còn tái hiện cảnh chủ nhân ngồi thưởng tiệc, xem biểu diễn nghệ thuật. Những bức phù điêu mô tả diễn viên, nhạc công và các hoạt động sinh hoạt thường ngày giúp hậu thế hình dung rõ hơn đời sống tinh thần của cư dân thời Tống – Kim. Các nhà nghiên cứu đánh giá đây là nguồn tư liệu quý giá về kiến trúc dân dụng, nghệ thuật điêu khắc và lịch sử sân khấu Trung Quốc.

Bia ký năm 1181 hé lộ câu chuyện gia tộc họ Đoạn

Một phát hiện quan trọng khác tại khu mộ là tấm bia gạch có khắc chữ được tìm thấy ở bức tường phía Bắc của mộ M7. Nội dung ghi lại việc Đoạn Cập chủ động xây dựng trước nơi an táng cho gia đình vào năm Đại Định thứ 21, tức năm 1181, dưới triều Kim.

Bia ký cho biết Đoạn Cập sinh năm Chính Hòa thứ tám, tức năm 1118. Khi xây mộ, ông đã 64 tuổi. Ông còn ghi lại thông tin về cha mẹ, con cái và các thế hệ trong gia đình, qua đó cung cấp căn cứ quan trọng để xác định niên đại và chủ nhân của một phần khu nghĩa địa.

Tư liệu này cho thấy khu mộ Mã Thôn có liên quan đến gia tộc họ Đoạn, được xây dựng và sử dụng trong thời kỳ nhà Kim. Tuy nhiên, không thể khẳng định toàn bộ 14 ngôi mộ đều được xây cùng năm 1181, bởi chúng có thể được hình thành qua nhiều giai đoạn khác nhau.

Vì sao những ngôi mộ sang trọng lại có ít đồ tùy táng?

Một nghịch lý đáng chú ý là mặc dù kiến trúc mộ được trang trí vô cùng cầu kỳ, số lượng đồ tùy táng tìm thấy lại tương đối ít. Phần lớn các ngôi mộ chỉ có một vài chiếc bát sứ, đèn gốm, tiền đồng hoặc đồ dùng cá nhân.

Riêng một số ngôi mộ còn phát hiện gối sứ và các hiện vật nhỏ phục vụ sinh hoạt. Sự chênh lệch giữa kiến trúc xa hoa và đồ tùy táng ít ỏi khiến giới nghiên cứu đặc biệt quan tâm.

Một khả năng được đặt ra là các ngôi mộ từng bị xâm phạm hoặc đồ vật đã được di chuyển từ trước khi cơ quan khảo cổ tiến hành khai quật. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào số lượng hiện vật còn lại để kết luận toàn bộ khu mộ từng bị trộm phá.

Giá trị lớn nhất của quần thể Mã Thôn nằm ở những bức phù điêu và kiến trúc gạch được bảo tồn tương đối tốt. Chúng phản ánh quan niệm về thế giới bên kia, địa vị xã hội, đời sống gia đình và trình độ thủ công của cư dân miền Nam Sơn Tây cách đây khoảng tám thế kỷ.