Phát hiện hiện vật kỳ lạ trong lăng mộ Hán Văn Đế
Một bánh răng bằng đồng có hình dáng gần giống linh kiện cơ khí hiện đại được phát hiện tại Bá lăng, nơi an táng Hán Văn Đế Lưu Hằng, vị hoàng đế thứ năm của nhà Tây Hán, Trung Quốc.
Hiện vật gây chú ý bởi những chiếc răng được chế tác đều đặn, bề mặt nhẵn và cấu trúc khá tinh xảo. Đáng nói, bánh răng này có niên đại hơn 2.000 năm, xuất hiện từ thời kỳ mà các công cụ sản xuất chủ yếu được chế tạo thủ công.
Phát hiện này khiến nhiều người đặt câu hỏi: Người Trung Quốc cổ đại đã sử dụng bánh răng này vào mục đích gì? Dù hình dáng khá giống các bộ phận truyền động ngày nay, chức năng thực sự của hiện vật vẫn chưa được giới khảo cổ xác định chính xác.
Cuộc khai quật làm sáng tỏ vị trí lăng mộ hoàng đế
Bá lăng nằm tại khu vực Bạch Lộc Nguyên, phía Đông thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây (Trung Quốc). Trong nhiều thế kỷ, vị trí chính xác của lăng mộ Hán Văn Đế là vấn đề gây tranh luận trong giới nghiên cứu lịch sử Trung Quốc.
Trước đây, khu vực Phượng Hoàng Chủy được cho là nơi an táng vị hoàng đế này. Tuy nhiên, những cuộc khảo sát khảo cổ sau đó không tìm thấy dấu tích lăng mộ tương ứng.
Từ năm 2017, các chuyên gia tiến hành khai quật và nghiên cứu khu mộ Giang Thôn, gần thôn Câu Tuyền. Ngày 14/12/2021, Cục Di sản Văn hóa Quốc gia Trung Quốc chính thức công bố kết quả xác định Giang Thôn đại mộ chính là Bá lăng của Hán Văn Đế. Phát hiện giúp giải quyết một vấn đề tồn tại lâu dài trong nghiên cứu hệ thống lăng mộ hoàng đế Tây Hán.
Theo kết quả khảo cổ, khu lăng có quy mô lớn, với hơn 110 hố tùy táng nằm xung quanh mộ chính.
Hàng nghìn cổ vật quý được tìm thấy
Trong quá trình khai quật, các nhà khảo cổ phát hiện hơn 1.000 tượng gốm cùng hàng nghìn hiện vật bằng vàng, bạc, đồng, sắt và đất nung.
Đáng chú ý, nhiều tượng gốm có hình dáng người nhưng không mặc trang phục bằng đất nung. Các chuyên gia cho rằng những tượng này ban đầu có thể được mặc quần áo bằng vật liệu hữu cơ. Sau thời gian dài chôn dưới đất, phần trang phục đã phân hủy. Một số tượng còn mang dấu tích xiềng xích, được nhận định là hình tượng những người chịu hình phạt hoặc lao dịch trong xã hội cổ đại.
Bên cạnh đó, các nhà khảo cổ còn phát hiện những con dấu mang tên cơ quan quản lý dưới thời Tây Hán. Những hiện vật này cho thấy khu lăng mộ được xây dựng nhằm mô phỏng một phần hệ thống tổ chức hành chính và đời sống cung đình.
Trong số những đồ vật bằng đồng, một bánh răng nhỏ đã thu hút sự chú ý đặc biệt.
Bánh răng đồng có 36 răng được chế tác tinh xảo
Theo thông tin từ cuộc khảo cổ, bánh răng được tìm thấy tại hố tùy táng K27 thuộc khu mộ Giang Thôn. Hiện vật có hình tròn, chính giữa là một lỗ xuyên qua thân, xung quanh được tạo thành 36 răng phân bố tương đối đều. Bề mặt bánh răng được gia công nhẵn, cho thấy người thợ cổ đại đã có kỹ năng chế tác kim loại đáng kể.
Đặc điểm này khiến hiện vật trông giống một linh kiện dùng trong hệ thống cơ khí. Tuy nhiên, các chuyên gia chưa xác định được bánh răng từng được lắp vào thiết bị nào. Một khả năng được đặt ra là hiện vật liên quan đến các bộ phận của xe ngựa hoặc thiết bị cơ học cổ đại. Dù vậy, để chứng minh giả thuyết, cần tìm thêm những bộ phận đi kèm hoặc dấu vết sử dụng trên bề mặt kim loại.
Trong kỹ thuật cơ khí, bánh răng thường được sử dụng để truyền chuyển động quay, thay đổi tốc độ hoặc điều chỉnh lực giữa các bộ phận. Tuy nhiên, không phải mọi vật thể có hình dạng bánh răng đều được sử dụng trong hệ thống truyền động. Một số cấu kiện có răng còn phục vụ cơ chế khóa, định vị hoặc ngăn chuyển động ngược.
Để xác định công dụng của bánh răng đồng Bá lăng, các nhà khoa học cần nghiên cứu hình dạng răng, kích thước, dấu vết mài mòn và những hiện vật được phát hiện cùng vị trí. Việc phân tích thành phần hợp kim cũng có thể cung cấp thông tin về phương pháp đúc và khả năng chịu lực của hiện vật. Nếu phát hiện dấu vết ăn khớp với một cấu kiện khác, các chuyên gia sẽ có thêm cơ sở để đánh giá khả năng bánh răng từng tham gia một hệ thống cơ khí.
Phát hiện bánh răng đồng tại Bá lăng mang ý nghĩa quan trọng đối với nghiên cứu lịch sử công nghệ Trung Quốc. Hiện vật cho thấy người thợ thời Tây Hán đã có khả năng chế tạo những cấu kiện kim loại với hình dạng phức tạp và độ hoàn thiện đáng chú ý.
Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào hình dáng bánh răng để khẳng định người xưa đã sở hữu những hệ thống máy móc tương tự công nghệ hiện đại. Giá trị khoa học của hiện vật nằm ở khả năng cung cấp thêm dữ liệu về kỹ thuật luyện kim, phương pháp gia công và tư duy chế tạo công cụ trong xã hội cổ đại.