Trong lịch sử khảo cổ Trung Quốc, lăng mộ các hoàng đế luôn là nguồn tư liệu đặc biệt quan trọng. Những công trình này không chỉ phản ánh quyền lực và sự giàu có của hoàng thất mà còn lưu giữ dấu tích về kiến trúc, nghi lễ mai táng, kỹ thuật chế tác và đời sống xã hội qua từng triều đại.
Tuy nhiên, không phải lăng mộ nào cũng được phép khai quật. Nhiều di tích hiện vẫn được bảo tồn nguyên trạng để tránh những tổn thất không thể khắc phục.
Định Lăng và bài học lớn của khảo cổ học Trung Quốc
Nhắc đến các cuộc khai quật lăng mộ hoàng đế Trung Quốc, trường hợp nổi tiếng nhất là Định Lăng, nơi an táng Minh Thần Tông Chu Dực Quân, vị hoàng đế trị vì dưới niên hiệu Vạn Lịch. Đây là một trong những lăng thuộc quần thể Minh Thập Tam Lăng ở Bắc Kinh.
Cuộc khai quật bắt đầu ngày 17/5/1956. Sau gần một năm tìm kiếm, các nhà khảo cổ mới xác định được vị trí cửa vào địa cung. Công trình nằm sâu khoảng 27 m dưới lòng đất, gồm năm gian chính, trong đó có ba điện phía trước, giữa và sau cùng hai gian phụ hai bên.
Tại hậu điện, nhóm khảo cổ phát hiện ba quan tài của hoàng đế Vạn Lịch và hai hoàng hậu. Hàng nghìn hiện vật được tìm thấy, trong đó có đồ vàng bạc, ngọc, đồ gốm, trang phục và nhiều vật dụng hoàng gia. Tổng số di vật khai quật được lên tới hơn 3.000 món, cung cấp tư liệu quý về đời sống cung đình thời Minh.
Tuy nhiên, cuộc khai quật cũng để lại bài học đau xót. Nhiều hiện vật hữu cơ, đặc biệt là đồ tơ lụa, bị hư hại khi tiếp xúc với môi trường bên ngoài do điều kiện bảo quản lúc bấy giờ còn hạn chế. Năm 1966, hài cốt của hoàng đế và hai hoàng hậu còn bị phá hủy trong một biến động xã hội.
Những tổn thất này khiến giới khảo cổ Trung Quốc nhìn nhận lại phương pháp tiếp cận các lăng mộ hoàng gia. Việc không chủ động khai quật những lăng mộ quy mô lớn dần trở thành nguyên tắc bảo tồn quan trọng. Năm 1997, văn bản của Quốc vụ viện Trung Quốc tiếp tục xác định rằng, khi điều kiện khoa học và kỹ thuật bảo vệ di vật chưa đáp ứng yêu cầu, các lăng mộ đế vương quy mô lớn tạm thời không được chủ động khai quật.
Những lăng mộ được phát hiện qua các cuộc khai quật
Trung Quốc có 25 trường hợp lăng mộ đế vương được khai quật hoặc phát hiện thông qua hoạt động khảo cổ. Danh sách này trải dài từ thời Thương đến các triều đại phong kiến muộn, tập trung tại những khu vực từng là trung tâm chính trị như Hà Nam, Thiểm Tây, Giang Tô, Hà Bắc và Tứ Xuyên.
Trong số những phát hiện đáng chú ý có hai lăng mộ Nam Đường tại Nam Kinh, gồm Khâm Lăng của Nam Đường Liệt Tổ Lý Thăng và Thuận Lăng của Nam Đường Nguyên Tông Lý Cảnh. Đây là những công trình tiêu biểu cho kiến trúc mai táng thời Ngũ Đại Thập Quốc.
Tại Tứ Xuyên, Hòa Lăng của Hậu Thục Cao Tổ Mạnh Tri Tường được khai quật năm 1971. Công trình cho thấy phong cách xây dựng lăng mộ có nhiều nét riêng, góp phần bổ sung tư liệu về một chính quyền từng tồn tại ở vùng Tây Nam Trung Quốc.
Ở khu vực Nam Kinh, nhiều ngôi mộ thời Đông Tấn và Nam Triều được phát hiện trong quá trình xây dựng hoặc khảo sát khảo cổ. Một số được cho là lăng của các hoàng đế như Tấn Cung Đế Tư Mã Đức Văn, Tấn Nguyên Đế Tư Mã Duệ và Tấn Mục Đế Tư Mã Đam. Tuy nhiên, danh tính chủ nhân của một số ngôi mộ vẫn còn tranh luận, chưa thể xem là kết luận chắc chắn.
Tại Hà Nam, các cuộc khai quật đã phát hiện lăng mộ của Tấn Vũ Đế Tư Mã Viêm, Tấn Văn Đế Tư Mã Chiêu và Bắc Ngụy Tuyên Vũ Đế Nguyên Khác. Trong đó, Cảnh Lăng của Nguyên Khác được khai quật năm 1991, cung cấp thêm tư liệu về kiến trúc và nghi thức mai táng hoàng gia thời Bắc Ngụy.
Một phát hiện nổi bật khác là lăng mộ Bắc Tề Văn Tuyên Đế Cao Dương tại thôn Loan Chương, tỉnh Hà Bắc. Ngôi mộ được khai quật năm 1987, thường được gọi là “đại mộ Loan Chương”. Dù không tìm thấy văn bản trực tiếp xác nhận danh tính chủ nhân, quy mô và vị trí của công trình trong quần thể mộ cổ đã khiến các nhà nghiên cứu liên hệ nó với vị hoàng đế sáng lập Bắc Tề.
Tại Thiểm Tây, Hiếu Lăng của Bắc Chu Vũ Đế Vũ Văn Ung được khai quật năm 1994. Những hiện vật quan trọng, đặc biệt là kim ấn mang dòng chữ liên quan đến Thái hậu và bia mộ ghi rõ tên lăng, giúp xác định danh tính chủ nhân. Đây là ví dụ tiêu biểu cho vai trò của văn tự và đồ tùy táng trong việc xác lập niên đại, thân phận người được chôn cất.
Các cuộc khai quật khác còn ghi nhận Tĩnh Lăng của Đường Hy Tông Lý Huyên, Duệ Lăng của Kim Thái Tổ Hoàn Nhan A Cốt Đả, Dụ Lăng của Càn Long và Sùng Lăng của Quang Tự. Đặc biệt, Dụ Lăng từng bị Tôn Điện Anh đào trộm, còn Sùng Lăng cũng được xác định đã bị xâm phạm trước khi các nhà khảo cổ tiến hành nghiên cứu.
Vì sao số lượng lăng mộ được khai quật vẫn hạn chế?
Một nguyên nhân quan trọng là lăng mộ hoàng gia thường có cấu trúc phức tạp, nằm sâu dưới lòng đất và chứa nhiều vật liệu dễ bị hư hại khi tiếp xúc với không khí, độ ẩm hoặc ánh sáng. Việc mở cửa địa cung không đơn thuần là tìm kiếm cổ vật mà đòi hỏi hệ thống bảo quản, ghi chép và nghiên cứu đồng bộ.
Bên cạnh đó, khảo cổ học hiện đại không chỉ tập trung vào việc khai quật quan tài hay đồ tùy táng. Các nhà nghiên cứu còn khảo sát kiến trúc mặt đất, hệ thống tường bao, đường thần đạo, khu tế lễ và cảnh quan xung quanh lăng. Những dấu tích này giúp phục dựng đầy đủ hơn cấu trúc của một khu lăng tẩm và vị trí của nó trong đời sống chính trị, tín ngưỡng đương thời.