Năm 1949, theo lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Giáo sư Lê Văn Thiêm về nước tham gia kháng chiến, công tác tại Sở Giáo dục Nam Bộ. Năm 1951, ông được Chính phủ điều động ra Việt Bắc, giao nhiệm vụ xây dựng Trường Khoa học Cơ bản và Trường Sư phạm Cao cấp, đồng thời giữ cương vị Hiệu trưởng hai trường tại Khu học xá Trung ương Nam Ninh (Trung Quốc) đến năm 1954.

Sau ngày giải phóng Thủ đô, ông được cử làm Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Khoa học, giữ cương vị này trong giai đoạn 1954–1956. Năm 1956, khi Chính phủ thành lập Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, GS Lê Văn Thiêm được cử làm Phó Hiệu trưởng, đồng thời kiêm Chủ nhiệm Khoa Toán.

“Giáo sư Lê Văn Thiêm là thầy của hầu hết những người làm Toán thuộc thế hệ đầu tại Việt Nam. Cùng với việc trực tiếp giảng dạy, nghiên cứu Toán học, ông là nhà lãnh đạo, quản lý, đóng góp mang tính sáng lập các trường Đại học về Khoa học Cơ bản, đồng thời đặt nền móng quan trọng cho quan hệ đối ngoại về toán học, vật lý, đặc biệt là vật lý hạt nhân của đất nước”, GS Phan Văn Hạp chia sẻ.

Người thầy gần gũi, thân tình

Trò chuyện với PV Tri thức và Cuộc sống, GS Phan Văn Hạp, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội cho hay, ký ức của ông về người thầy lớn, GS Lê Văn Thiêm vẫn luôn sâu đậm suốt cuộc đời học, giảng dạy và làm Toán của ông hơn 70 năm qua.

Ngay từ những năm học cấp 2 ở Đức Thọ, Hà Tĩnh, ông đã nghe danh "Lưỡng quốc Tiến sĩ Lê Văn Thiêm". Bấy giờ, khi đi học dọc theo đê sông La qua nhà thuốc Lê Văn Kỷ, anh ruột của GS Lê Văn Thiêm, ông đã nuôi niềm tự hào và ngưỡng mộ về bậc tài năng của quê hương.

Đến năm 1956, sau khi rời trường THPT Phan Đình Phùng và vào học khóa 1 trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông mới chính thức trở thành học trò của GS Lê Văn Thiêm. Thời đó, không khí háo hức bao trùm các thế hệ sinh viên khi nghe tin sẽ được GS Lê Văn Thiêm trực tiếp giảng dạy. Thậm chí, ông nghe kể, nhiều thầy giáo trẻ trước đây từng học cử nhân Toán ở Hà Nội cũng quyết định ở lại, không theo gia đình vào Nam hay sang Pháp chỉ vì nghe tiếng GS Thiêm.

Có một kỷ niệm ông nhớ mãi về sự say mê, nhiệt huyết giảng bài của GS Lê Văn Thiêm. Giai đoạn đó, ông và các sinh viên được GS Lê Văn Thiêm trực tiếp giảng môn “Hàm số biến số phức” (gọi tắt là Hàm phức). Do bảng đen ở giảng đường được ghép hai cái làm một nên bục giảng bị ngắn hơn. Hôm đầu giảng vì say sưa nên GS Thiêm đã bước hụt suýt ngã.

“Tôi hú vía vì ngồi ngay bàn đầu, may không việc gì. Tôi rất thích phần “Biến hình bảo giác” khi làm bài tập được thầy khen là có cách giải độc đáo. Lúc đó cứ tưởng như mình đang làm xiếc biến hình”, GS Phan Văn Hạp nhớ lại.

Sau 3 năm học đại học, trước khi đi công tác hoặc sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh, các sinh viên được tập trung học chính trị. GS Lê Văn Thiêm đã ân cần dặn dò các học trò rằng việc học trong 3 năm qua chỉ là bước khởi đầu chuẩn bị kiến thức để sau này tự học trong quá trình làm việc. Bấy giờ, trừ một số giáo sư lớn tuổi, các thầy trẻ thường xưng "anh - em" hoặc "tôi" với sinh viên.

“GS Lê Văn Thiêm khi đó đã hài hước ví von một cách đầy hình ảnh: Ta đang học và dạy học theo kiểu “Cơm chấm cơm", tức là thầy không hơn trò bao nhiêu. Thầy vào lớp, mở sách tiếng Nga ra, vừa học vừa giảng cho trò. Thầy và trò gần như cùng học với nhau”, ông kể.

Cùng trò đi qua những năm chiến tranh gian khổ

Trong ký ức của GS Phan Văn Hạp, GS Lê Văn Thiêm còn là người thầy giản dị, lạc quan, đồng cam cộng khổ với học trò.

Sau khi học hết năm 2, thực hiện chủ trương rèn luyện trí thức qua lao động chân tay, ông và các sinh viên cùng các thầy đi “ba cùng”: cùng ăn, cùng ở, cùng làm việc với bà con nông dân ở Bình Đà, Thanh Oai, Hà Đông. Cả ban giám hiệu cùng các chủ nhiệm khoa, các thầy, cô giáo cùng sinh viên đi chăn trâu, gặt lúa, làm các việc đồng áng cùng với bà con nông dân.

Hằng ngày, sau 15h, thầy trò lại họp để rút các bài học từ việc lao động, quan hệ với dân… “Hình ảnh của Hiệu trưởng, GS Ngụy Như Kon Tum, của các GS Lê Văn Thiêm, Nguyễn Hoán, Hoàng Xuân Nhị đi chăn trâu gặt lúa gánh rạ… vẫn khắc in sâu mãi trong tâm trí tôi”, GS Phan Văn Hạp chia sẻ.

Những năm chiến tranh phá hoại lan ra miền Bắc, trường phải chuyển lên sơ tán ở Đại Từ (Thái Nguyên). Trong 4 năm sơ tán tại đây, GS Phan Văn Hạp có 2 lần được đi nhờ xe của GS Lê Văn Thiêm từ Hà Nội lên. Bữa cơm trưa trên đường đi sơ tán gọn nhẹ chỉ có cơm nắm và chiếc hộp Ghi-gô đựng thịt cắt quân cờ rang muối.

Khi mở hộp cơm, GS Lê Văn Thiêm dí dỏm bảo trò: “Tiêu chuẩn được mỗi bữa một miếng thịt rang hình hộp bằng đốt ngón tay!”. Sự giản dị, tinh thần lạc quan, vượt khó ấy của người thầy lớn đã trở thành điểm tựa cho các thế hệ học trò trải qua những năm tháng kháng chiến gian khổ.

Những giáo sư đáng kính bậc nhất của nền giáo dục Việt Nam

GS Lê Văn Thiêm là người lãnh đạo vô cùng sâu sát, luôn quan tâm dõi theo từng bước tiến của đồng nghiệp và học trò. Lần nào có dịp đi công tác nước ngoài, ông cũng luôn tranh thủ tới thăm và động viên các học trò.

Năm 1961, trong dịp đi Dubna, ghé thăm Trường Đại học Tổng hợp Lomonosov, nhân Viện sĩ S.L. Sobolev, nguyên Chủ nhiệm Bộ môn Toán học Tính toán, Khoa Toán - Cơ của trường có mặt tại trường, GS Phan Văn Hạp dẫn GS Lê Văn Thiêm đi thăm lại bạn cũ của thầy.

Hai người trao đổi về dự báo khí tượng và khả năng cải thiện máy tính điện tử thế hệ BESM của Nga lúc đó. Cuộc trao đổi khá thú vị khiến GS Phan Văn Hạp hiểu thêm về khả năng cũng như hạn chế của các thuật toán và công cụ tính toán trong công tác dự báo.

Cũng chính tại buổi gặp gỡ này, sau lời tư vấn của các nhà khoa học Liên Xô, GS Lê Văn Thiêm (khi đó là Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn của ĐH Tổng hợp Hà Nội) đã quyết định cho GS Hạp theo ngành Phương pháp tính.

Năm 1965, sau khi bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ tại Liên Xô trở về Khoa công tác, GS Phan Văn Hạp được phân công dạy Giải tích 2 và Phương pháp tính. Trước kỳ thi Toán cơ sở, môn thi quan trọng nhằm chuẩn bị cho sinh viên làm luận văn hoặc đi công tác, GS Lê Văn Thiêm đã tếu táo đùa trước buổi thi: “Anh Hạp tuy trông hiền lành và còn trẻ nhưng hỏi thi 'hắc' lắm đấy!”.

Khi GS Hạp hướng dẫn tốt nghiệp cho 4 sinh viên khóa 8 mà tên cả 4 người đều bắt đầu bằng chữ H (cùng với thầy hướng dẫn tạo thành nhóm "5H"), một hôm gặp ở Hiệu Bộ, GS Lê Văn Thiêm cũng bất ngờ hỏi vui: “Nhóm 5H có gì mới?”.

Năm 1970, khi đoàn các giáo sư, viện sĩ Toán từ Đại học Novosibirsk và Phân viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô đến thăm, GS Lê Văn Thiêm đã phân công GS Hạp giảng bài phần “hội tụ đều” của chuỗi cho lớp Toán - Cơ khóa 13 ngay tại khu lớp học tranh tre ở Đông Anh để đoàn dự giờ.

Sau buổi học, GS Thiêm vui mừng thông báo đoàn khách đánh giá rất cao buổi giảng cũng như tinh thần ghi chép bài của sinh viên. Cùng dịp đó, khi GS Hạp được bổ nhiệm làm Chủ nhiệm khoa. GS Thiêm cùng Ban Giám hiệu đã trực tiếp gặp gỡ căn dặn tỉ mỉ từng công việc.

Ngày 3/7/1991, GS Lê Văn Thiêm trút hơi thở cuối cùng ở tuổi 73. Trước đó, vào tháng 3, GS Ngụy Như Kon Tum, Hiệu trưởng đầu tiên và lâu nhất của trường cũng đã ra đi ở tuổi 78.

“Hai giáo sư có công đầu của Đại học Tổng hợp Hà Nội và cũng là những giáo sư đáng kính bậc nhất của nền giáo dục Việt Nam ra đi đúng lúc Trường tròn 35 tuổi. Tên của hai thầy được đặt cho hai con phố gần Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐH Quốc gia Hà Nội) và cho hai giảng đường đẹp nhất của cơ sở Trường ở 19 Lê Thánh Tông (Hà Nội). Một số trường học ở Hà Nội và quê hương Hà Tĩnh cũng vinh dự được mang tên thầy. Lớp lớp học trò của thầy mãi mãi ghi nhớ công ơn thầy”, GS Phan Văn Hạp xúc động.