Ngày 29/9/2026, Hà Nội khởi công Dự án đầu tư bảo quản, tu bổ, phục hồi Điện Kính Thiên tại Khu di sản trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội. Sự kiện đánh dấu một bước ngoặt sau khoảng 15 năm nghiên cứu liên ngành về lịch sử, khảo cổ học, kiến trúc và di sản, với sự tham vấn của UNESCO và ICOMOS. Dự án không chỉ nhằm phục hồi một công trình đã biến mất phần lớn, mà còn gắn với một câu hỏi lớn của ngành bảo tồn di sản thế giới: làm thế nào để một di tích có thể “trở lại” mà không biến thành một "phiên bản tưởng tượng" về quá khứ?

Ngược dòng lịch sử, Điện Kính Thiên vốn là chính điện của Cấm thành Thăng Long thời Lê, được khởi dựng năm 1428 dưới thời Lê Thái Tổ và hoàn thiện dưới thời Lê Thánh Tông, trên nền những chính điện của các triều đại Lý – Trần. Trong nhiều thế kỷ, đây là nơi thiết triều, tổ chức đại lễ, ban bố những quyết định quan trọng và tiếp đón sứ thần. Vì thế, nếu Hoàng thành Thăng Long là một ký ức vật chất của lịch sử Việt Nam, Điện Kính Thiên chính là một trong những điểm tập trung dày đặc nhất của ký ức ấy.

Nghịch lý nằm ở chỗ: một công trình từng giữ vị trí trung tâm như vậy lại gần như không còn. Sau những biến động của lịch sử, Điện Kính Thiên bị phá hủy vào cuối thế kỷ XIX, để lại nền điện, thềm đá và một số dấu tích khảo cổ. Ngày nay, người đứng trước khu vực này không nhìn thấy một cung điện nguy nga mà chỉ thấy những phần còn sót lại – giống như vài trang sách không còn nguyên vẹn của một cuốn sử khổng lồ.

Cận cảnh một hố khai quật thăm dò địa tầng nền điện Kính Thiên. Ảnh: Quốc Lê.

Chính những “mảnh vụn lịch sử” ấy lại là nền tảng để các nhà nghiên cứu đặt câu hỏi: Điện Kính Thiên thực sự đã trông như thế nào?

Đây không phải câu hỏi đơn giản. Một cung điện bằng gỗ đã biến mất không thể được phục dựng chỉ bằng trí tưởng tượng hay bằng cách lấy một công trình cổ còn nguyên vẹn ở nơi khác làm mẫu. Mỗi kích thước, kết cấu, vật liệu, màu sắc, mái ngói, hệ thống trang trí hay cách tổ chức không gian đều cần được kiểm chứng bằng chứng cứ. Những gì không biết chắc phải được phân biệt với những gì có cơ sở khoa học.

Trong trường hợp Điện Kính Thiên, nguồn tư liệu lại rất đa dạng nhưng không đồng nhất. Có sử liệu ghi chép về công trình và các nghi lễ cung đình; có bản đồ, tranh ảnh và tư liệu của những giai đoạn muộn; có dấu tích kiến trúc nằm dưới lòng đất; có những hiện vật khảo cổ như gạch, ngói, đồ trang trí kiến trúc; đồng thời có các công trình cung điện cùng thời ở Việt Nam và Đông Á để so sánh. Bởi vậy, phục hồi Điện Kính Thiên thực chất là quá trình ghép hàng nghìn mảnh thông tin để dựng lại một cấu trúc mà phần lớn vật chất nguyên gốc đã biến mất.

Những cuộc khai quật khảo cổ tại Hoàng thành Thăng Long đặc biệt quan trọng trong quá trình này. Các nhà nghiên cứu đã nhận diện được một địa tầng văn hóa chồng xếp qua nhiều thời kỳ, từ tiền Thăng Long đến thời Nguyễn. Những lớp đất ấy không chỉ kể câu chuyện về một cung điện mà còn cho thấy sự liên tục hiếm có của trung tâm quyền lực này qua hơn một thiên niên kỷ.

Đó cũng chính là lý do các chuyên gia bảo tồn di sản thế giới đặc biệt quan tâm đến cách Hà Nội phục hồi Điện Kính Thiên. Hoàng thành Thăng Long được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 2010 nhờ những giá trị nổi bật liên quan đến lịch sử của một trung tâm quyền lực chính trị và văn hóa kéo dài hơn 13 thế kỷ. Vì vậy, bất kỳ sự can thiệp lớn nào vào khu di sản đều không chỉ là chuyện của Hà Nội hay Việt Nam, mà còn liên quan đến trách nhiệm bảo vệ giá trị toàn cầu của di sản.

Trong bảo tồn di sản hiện đại, “tính xác thực” là một khái niệm đặc biệt quan trọng. Một công trình được phục dựng đẹp mắt chưa chắc đã là một công trình được bảo tồn tốt. Nếu những phần được xây mới dựa quá nhiều vào suy đoán, ranh giới giữa phục hồi di sản và sáng tạo một công trình mới dựa trên cảm hứng từ di sản sẽ trở nên mong manh.

Điều này giải thích tại sao UNESCO và ICOMOS vẫn theo dõi, tham vấn quá trình phục hồi Hoàng thành Thăng Long. Trong các đánh giá gần đây, UNESCO nhấn mạnh nhu cầu phải có đủ bằng chứng khảo cổ và kiến trúc trước khi tiến hành một số hạng mục tái thiết, đồng thời yêu cầu các chương trình thực hiện phải bảo vệ những thuộc tính tạo nên giá trị nổi bật toàn cầu của di sản.

Mô hình điện Kính Thiên được trưng bày ở Bảo tàng Hà Nội. Ảnh: Quốc Lê.

Nói cách khác, thế giới không chỉ nhìn vào câu hỏi “Điện Kính Thiên sẽ đẹp như thế nào sau khi phục hồi?”, mà còn nhìn vào câu hỏi khó hơn: “Chúng ta biết chắc đến đâu về những gì mình sắp xây dựng?”

Đây có lẽ là điểm thú vị nhất của dự án. Phục hồi một cung điện đã mất không phải là cuộc chạy đua để đưa quá khứ trở lại nguyên vẹn – điều vốn không thể. Đó là quá trình thương lượng giữa ký ức và bằng chứng, giữa mong muốn hình dung quá khứ và giới hạn của tri thức hiện tại.

Dự án được triển khai trong giai đoạn 2026–2030, với phạm vi khoảng 10.700 m², bao gồm nền Điện Kính Thiên, sân Đan Trì, các sân phía Đông, Tây, Nam và khu sân vườn phía Bắc đến nhà D67. Tổng mức đầu tư được công bố hơn 1.680 tỷ đồng. Mục tiêu rộng hơn là từng bước khôi phục không gian trung tâm và Trục Hoàng Đạo của Hoàng thành Thăng Long.

Điều đáng chờ đợi vì thế không chỉ là hình ảnh một Điện Kính Thiên mới xuất hiện giữa lòng Hà Nội. Quan trọng hơn, dự án có thể trở thành một “phép thử” lớn về cách xử lý một di sản mà phần vật chất nguyên gốc đã mất phần lớn nhưng giá trị lịch sử vẫn còn nguyên.

Nếu làm tốt, những bậc thềm rồng, nền móng và lớp đất khảo cổ sẽ không bị xem như những mảnh vụn nghèo nàn của một cung điện đã mất. Ngược lại, chúng trở thành những bằng chứng quý giá, cho phép con người ngày nay bước từng bước thận trọng vào một thế giới không còn tồn tại.

Và có lẽ đó mới là ý nghĩa sâu xa nhất của việc “hồi sinh” Điện Kính Thiên. Một di tích không nhất thiết phải được trả lại hoàn toàn hình dáng cũ mới có thể sống lại. Đôi khi, điều quan trọng hơn là khiến công chúng hiểu vì sao những viên gạch, nền móng, bậc đá và khoảng trống còn lại lại có giá trị đến thế.

Điện Kính Thiên có thể sẽ trở lại giữa Hoàng thành Thăng Long, nhưng sự thành công cuối cùng của dự án không nằm ở việc công trình giống bản gốc đến đâu, mà nằm ở khả năng khiến con người hôm nay nhìn thấy được quá khứ mà không đánh tráo những điều đã biết với những điều chỉ có thể phỏng đoán. Đó chính là thử thách lớn nhất của mọi cuộc phục hồi di sản – và cũng là lý do Điện Kính Thiên đang trở thành một câu chuyện không chỉ của Việt Nam, mà của cả ngành bảo tồn di sản thế giới.