Nằm gần thành phố Islamabad ngày nay, thuộc Pakistan, Taxila từng là một đô thị quan trọng của vùng Gandhara, nơi các nền văn hóa Ba Tư, Hy Lạp và Trung Á gặp gỡ. Di chỉ khảo cổ Taxila không phải một tòa đại học duy nhất mà là cả một quần thể thành phố cổ, tu viện Phật giáo và các khu định cư phát triển qua nhiều thế kỷ. UNESCO ghi nhận nơi đây là trung tâm học tập Phật giáo quan trọng từ khoảng thế kỷ V trước Công nguyên đến thế kỷ II sau Công nguyên.

Ảnh: ilgiornaledellarte.com

Taxila thường được gọi là một trong những trung tâm giáo dục lâu đời của thế giới. Tuy nhiên, hình dung nơi đây như một trường đại học hiện đại với khuôn viên thống nhất, chương trình học cố định và hệ thống cấp bằng sẽ không chính xác. Việc học thường diễn ra quanh những bậc thầy và nhóm môn sinh; người học có thể đến từ nhiều vùng khác nhau để tìm hiểu những lĩnh vực phù hợp với nhu cầu và truyền thống của mình.

Tri thức được truyền dạy có thể bao gồm kinh điển tôn giáo, triết học, ngôn ngữ, y học, chính trị và nghệ thuật quân sự. Taxila cũng gắn với những tên tuổi nổi tiếng trong truyền thống trí thức Ấn Độ như nhà ngữ pháp Pāṇini và nhà tư tưởng chính trị Chanakya, dù các chi tiết về cuộc đời và mối liên hệ cụ thể của họ với nơi này vẫn cần được xem xét thận trọng.

Ảnh: Wikimedia Commons

Vị trí địa lý góp phần tạo nên sức sống của Taxila. Thành phố nằm gần các tuyến đường nối tiểu lục địa Ấn Độ với Trung Á và những vùng đất phía tây. Thương nhân, sứ giả, người hành hương và học giả có thể mang theo hàng hóa, ngôn ngữ, tín ngưỡng cùng ý tưởng mới. Qua những lớp di tích, các nhà khảo cổ nhận ra dấu ấn của nhiều nền văn hóa: quy hoạch đô thị kiểu Hy Lạp tại Sirkap, kiến trúc chịu ảnh hưởng Trung Á ở Sirsukh và những quần thể tu viện Phật giáo trải rộng khắp thung lũng.

Taxila cũng là một trung tâm Phật giáo quan trọng, thu hút người hành hương đến chiêm bái các bảo tháp và tu viện. Tại Jaulian và Mohra Moradu, những tàn tích còn lại cho thấy các tu viện từng có phòng ở, sân trong và không gian phục vụ đời sống tu học. Những địa điểm ấy gợi ra một môi trường nơi việc học không chỉ nằm trong sách vở mà còn gắn với thực hành tôn giáo và sinh hoạt cộng đồng.

Ảnh: koreajoongangdaily.joins.com

Đến thế kỷ V sau Công nguyên, Taxila suy tàn trong bối cảnh những biến động chính trị và quân sự trong khu vực. Những trung tâm từng nhộn nhịp dần trở thành phế tích, nhưng các di tích còn sót lại vẫn giúp giới nghiên cứu hình dung sự phát triển của đô thị, tôn giáo và tri thức ở Nam Á cổ đại.

Ngày nay, Taxila được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới từ năm 1980. Nơi đây nhắc chúng ta rằng lịch sử giáo dục không chỉ thuộc về những trường đại học có tường lớp và văn bằng. Đôi khi, nó bắt đầu từ những cuộc gặp gỡ giữa thầy và trò, trên những con đường mà thương nhân, nhà sư và học giả cùng đi qua.