Năm 1076, dưới triều vua Lý Nhân Tông, Quốc Tử Giám được thành lập tại kinh thành Thăng Long, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong lịch sử giáo dục Việt Nam. Đây là trường Quốc học đầu tiên, một thiết chế giáo dục cấp cao do nhà nước tổ chức nhằm đào tạo những người có học vấn phục vụ đất nước. Trải qua nhiều thế kỷ, Quốc Tử Giám không chỉ gắn với nền khoa cử Nho học mà còn trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài.

Ngày nay, khi giáo dục Việt Nam đứng trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện để thích ứng với nền kinh tế tri thức, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, việc nhìn lại di sản Quốc Tử Giám không đơn thuần là hoài niệm quá khứ. Những giá trị tích cực của ngôi trường gần nghìn năm tuổi có thể trở thành nguồn tham khảo hữu ích cho việc xây dựng một nền giáo dục hiện đại, nhân văn và thực chất.

Coi trọng thực học thay vì chạy theo bằng cấp

Một trong những bài học đáng chú ý từ Quốc Tử Giám là quan niệm coi việc học như con đường tích lũy tri thức và rèn luyện năng lực để đóng góp cho xã hội. Trong xã hội phong kiến, con đường khoa cử là phương thức quan trọng để tuyển chọn nhân tài vào bộ máy nhà nước. Người học phải trải qua quá trình nghiên cứu kinh điển, luyện văn sách, tham gia nhiều cấp thi và chứng minh năng lực trước các kỳ khảo hạch.

Tất nhiên, nền giáo dục Nho học có những hạn chế rõ rệt. Chương trình học thiên về kinh điển, văn chương và tư tưởng Nho giáo, chưa chú trọng khoa học thực nghiệm hay kỹ năng nghề nghiệp theo cách hiểu hiện đại. Tuy nhiên, điểm đáng kế thừa là tinh thần học tập nghiêm túc, tích lũy kiến thức có hệ thống và xem năng lực thực sự là nền tảng của sự thành đạt.

Trong giáo dục hiện nay, tình trạng học để thi, học để lấy chứng chỉ hoặc chạy theo thành tích vẫn là vấn đề cần quan tâm. Một học sinh có thể đạt điểm cao nhưng chưa chắc đã biết vận dụng kiến thức để giải quyết những vấn đề thực tế. Một người sở hữu nhiều bằng cấp cũng không mặc nhiên có năng lực chuyên môn tương xứng.

Tinh thần thực học từ truyền thống Quốc Tử Giám có thể gợi mở hướng tiếp cận khác: đánh giá người học thông qua khả năng tư duy độc lập, giải quyết vấn đề, sáng tạo và vận dụng kiến thức. Thành tích học tập cần phản ánh năng lực thực chất, thay vì chỉ là kết quả của việc ghi nhớ hoặc luyện tập để vượt qua các kỳ thi.

Quan điểm này cũng phù hợp với nguyên lý giáo dục được quy định trong Luật Giáo dục năm 2019, nhấn mạnh yêu cầu học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn, kết hợp giáo dục nhà trường với gia đình và xã hội.

Bia Tiến sĩ Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Ảnh: Quốc Lê.

Người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn hình thành nhân cách

Quốc Tử Giám từng quy tụ nhiều nhà giáo, học giả nổi tiếng, trong đó tiêu biểu là Chu Văn An. Được bổ nhiệm làm Tư nghiệp dưới triều Trần Minh Tông, ông trực tiếp giảng dạy các hoàng tử và có ảnh hưởng lớn đến nền giáo dục đương thời. Điều khiến Chu Văn An được hậu thế kính trọng không chỉ là học vấn uyên bác mà còn là phẩm chất chính trực, tinh thần trách nhiệm và sự tận tâm với nghề dạy học.

Hình ảnh người thầy trong truyền thống giáo dục Việt Nam vì thế không đơn thuần là người truyền đạt kiến thức. Người thầy còn có trách nhiệm làm gương, hướng dẫn học trò phân biệt đúng sai, hình thành thái độ sống và ý thức trách nhiệm với cộng đồng.

Đây là giá trị đặc biệt đáng kế thừa trong bối cảnh giáo dục hiện đại. Công nghệ có thể cung cấp lượng thông tin khổng lồ, trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ giải đáp nhiều câu hỏi, nhưng vai trò định hướng, khơi gợi tư duy và giáo dục nhân cách của người thầy vẫn không thể bị thay thế hoàn toàn.

Tuy nhiên, để thực hiện được vai trò ấy, xã hội cần quan tâm đúng mức đến vị thế, điều kiện làm việc và chất lượng đào tạo giáo viên. Người thầy không thể chỉ được yêu cầu hy sinh và tận tụy mà thiếu những chính sách bảo đảm đời sống, cơ hội phát triển chuyên môn và môi trường sư phạm lành mạnh. Truyền thống tôn sư trọng đạo cần được thể hiện bằng sự tôn trọng thực chất đối với nghề giáo.

Giáo dục đạo đức phải song hành với phát triển trí tuệ

Một đặc điểm nổi bật của nền giáo dục Nho học là sự kết hợp giữa việc truyền thụ kiến thức và rèn luyện đạo đức. Người học không chỉ được kỳ vọng trở thành người có học vấn mà còn phải biết tu dưỡng bản thân, giữ gìn phẩm hạnh và thực hiện trách nhiệm đối với gia đình, xã hội.

Tư tưởng này được thể hiện rõ trong những bài văn bia Tiến sĩ tại Văn Miếu. Nổi tiếng nhất là câu nói của Thân Nhân Trung: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia". Quan niệm ấy không chỉ đề cao tài năng mà còn đặt người trí thức trong mối quan hệ với sự hưng thịnh của đất nước. Một người có kiến thức nhưng thiếu trách nhiệm, sử dụng tài năng để trục lợi hoặc gây tổn hại cho cộng đồng khó có thể được xem là hiền tài theo nghĩa đầy đủ.

Giáo dục Việt Nam hiện đại cũng hướng đến mục tiêu phát triển con người toàn diện, bao gồm đạo đức, tri thức, văn hóa, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp. Tuy nhiên, việc chuyển những mục tiêu này thành thực tiễn vẫn là thách thức. Trong môi trường cạnh tranh thành tích, đôi khi kết quả học tập và điểm số được chú trọng hơn việc hình thành nhân cách, tinh thần trung thực và ý thức trách nhiệm.

Từ kinh nghiệm lịch sử, có thể thấy giáo dục đạo đức không nên chỉ giới hạn trong những bài học lý thuyết hoặc các buổi sinh hoạt mang tính hình thức. Những phẩm chất như trung thực, tôn trọng người khác, tinh thần hợp tác và trách nhiệm xã hội cần được hình thành thông qua chính môi trường học đường, cách ứng xử của giáo viên, hoạt động tập thể và những trải nghiệm thực tế.

Xây dựng xã hội học tập, không giới hạn việc học trong nhà trường

Quốc Tử Giám là một thiết chế giáo dục của nhà nước phong kiến, nhưng di sản lớn hơn mà ngôi trường để lại chính là truyền thống coi trọng việc học. Trong lịch sử Việt Nam, khát vọng học tập không chỉ tồn tại ở tầng lớp quan lại hay những người có điều kiện theo học tại kinh đô. Nhiều làng quê đã hình thành truyền thống khuyến học, gia đình dành dụm tài sản để nuôi con ăn học, cộng đồng tôn vinh những người đỗ đạt.

Ngày nay, quan niệm học tập cần được mở rộng hơn nữa. Giáo dục không nên kết thúc khi một người tốt nghiệp phổ thông, đại học hay hoàn thành một chương trình đào tạo nghề. Trong một thế giới thay đổi nhanh chóng, kiến thức và kỹ năng có thể trở nên lỗi thời chỉ sau một thời gian ngắn. Khả năng tự học, cập nhật tri thức và thích ứng với công nghệ mới vì vậy trở thành năng lực thiết yếu.

Tinh thần hiếu học từ truyền thống Quốc Tử Giám có thể được phát huy thông qua việc xây dựng xã hội học tập, mở rộng cơ hội tiếp cận thư viện, học liệu số, các khóa đào tạo trực tuyến và chương trình giáo dục thường xuyên. Người lao động cần có điều kiện học thêm kỹ năng mới; người cao tuổi có thể tiếp tục tham gia các hoạt động học tập; trẻ em ở vùng sâu, vùng xa cần được tiếp cận những nguồn tri thức chất lượng tương đương với học sinh tại đô thị.

Điều này cũng đòi hỏi phải thu hẹp khoảng cách giáo dục giữa các vùng miền và các nhóm dân cư. Truyền thống trọng học chỉ thực sự có ý nghĩa khi cơ hội học tập không trở thành đặc quyền của những người có điều kiện kinh tế.

Từ di sản Quốc Tử Giám đến triết lý giáo dục hôm nay

Kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám không chỉ là dịp tôn vinh một di tích lịch sử mà còn là cơ hội suy ngẫm về những giá trị cốt lõi của giáo dục Việt Nam. Từ tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo đến quan niệm trọng thực học, đề cao nhân tài và gắn tri thức với trách nhiệm xã hội, di sản của ngôi trường này vẫn chứa đựng nhiều bài học có ý nghĩa lâu dài.

Điều quan trọng nhất mà ngôi trường 950 năm tuổi để lại đến ngày nay chính là khát vọng xây dựng một xã hội coi trọng tri thức. Một nền giáo dục tốt phải giúp người học biết nhiều hơn, suy nghĩ độc lập hơn, sống có trách nhiệm hơn và có khả năng đóng góp thiết thực cho cộng đồng. Khi người thầy được tôn trọng, người học được khuyến khích sáng tạo, người tài có cơ hội cống hiến và việc học trở thành nhu cầu suốt đời, những giá trị tốt đẹp mà Quốc Tử Giám từng đại diện mới thực sự được tiếp nối.