Chiều ngày 9/11, tại di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám, Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám khai mạc triển lãm “Tổ nghề và Danh Nho nước Việt”. Triển lãm giới thiệu câu chuyện về 8 vị tiến sĩ được nhân dân tôn vinh là tổ nghề của các nghề thủ công truyền thống, cùng nhà Nho Đặng Huy Trứ với những đóng góp trong việc du nhập và phát triển nghề nhiếp ảnh ở Việt Nam.

Sự kiện không chỉ mở màn cho chuỗi hoạt động thuộc Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026 mà còn tiếp nối hành trình đánh thức lớp ký ức đô thị từ dự án nghệ thuật “Chuyện Đình trong Phố”.

Tám vị tiến sĩ gắn với những nghề thủ công truyền thống

Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám cho hay, nền giáo dục khoa cử Việt Nam với lịch sử hơn 950 năm, đã đào tạo ra hàng ngàn bậc hiền tài cống hiến, phụng sự đất nước. Trong số họ, có nhiều nhà khoa bảng đóng góp thiết thực trong việc truyền bá tri thức, phát triển kỹ nghệ dân gian và được nhân dân tôn vinh làm tổ nghề.

Đó là thám hoa khoa thi năm 1442 Lương Như Hộc – tổ nghề in mộc bản; Trạng nguyên khoa thi năm 1481 Phạm Đôn Lễ, tổ nghề dệt chiếu; Tiến sĩ khoa thi 1502 Trần Lư, tổ nghề sơn ta; Hội nguyên Tiến sĩ Nguyễn Quang Tán, tổ nghề ép dầu; Hoàng giáp khoa thi năm 1580 – Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan, tổ nghề dệt lượt; Tiến sĩ khoa thi 1637 Trần Khái (Lê Công Hành), tổ nghề thêu; Tiến sĩ khoa thi 1565 Nguyễn Thì Trung, tổ nghề thuộc da đóng giày; Tiến sĩ khoa thi năm 1602 Nguyễn Chính, tổ nghề dát thiếc; Trưng bày còn giới thiệu về nhà nho Đặng Huy Trứ, người có vai trò đặc biệt trong việc du nhập và phát triển nghề nhiếp ảnh ở Việt Nam.

Thông qua 9 cụm nội dung, câu chuyện về các nhân vật được suy tôn là tổ nghề được đặt trong mối liên hệ với tác phẩm, sản phẩm thủ công và thực hành nghệ thuật đương đại. Các nghề in mộc bản, dệt chiếu, sơn ta, ép dầu, dệt lượt, thêu, thuộc da, dát thiếc và nhiếp ảnh được giới thiệu bằng nhiều hình thức khác nhau.

Ở cụm nội dung về nghề in mộc bản gắn với Tiến sĩ Lương Như Hộc, triển lãm có phần trình diễn in ấn của nghệ nhân Liễu Chàng Công Đạt; các tác phẩm khắc gỗ của Thanh Uy Gallery cùng các họa sĩ Trần Công Dũng, Trần Nguyên Đán, Phạm Khắc Quang, Phạm Hùng Anh và Nguyễn Tuệ Thư.

Nghề dệt chiếu gắn với Tiến sĩ Phạm Đôn Lễ được giới thiệu qua không gian sắp đặt của họa sĩ Vũ Xuân Đông, kết hợp với sự tham gia của nghệ nhân làng chiếu cói Nga Sơn (Thanh Hóa).

Với nghề sơn ta của Tiến sĩ Trần Lư, các tác phẩm của họa sĩ Trương Hoàng Hải, nhóm HD Phạm Ngọc Hòa cùng các nghệ sĩ Lê Minh Định, Lê Đăng Ninh, Nguyễn Tuấn Cường và Nguyễn Thị Hiếu mang đến những góc nhìn về kỹ thuật sơn ta, thếp vàng.

Cụm nghề ép dầu gắn với Tiến sĩ Nguyễn Quang Tán có tác phẩm “Thánh sư ép dầu” bằng xi măng, gốm cổ của nhà điêu khắc Thái Nhật Minh và đèn hình chim của nghệ sĩ Đinh Văn Trọng.

Ở cụm nghề dệt lượt gắn với Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan, nghệ nhân La Khê Nguyễn Thị Thúy Quỳnh, Lê Toản tham gia thực hành dệt, kết hợp thiết kế áo dài của sinh viên VNU-SIS và tơ lụa của họa sĩ Phạm Thủy Tiên.

Nghề thêu của Tiến sĩ Lê Công Hành được thể hiện qua tác phẩm thêu của nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm, kết hợp tranh lụa đương đại và kỹ thuật thêu vá của họa sĩ Đoàn Văn Tới. Nghề thuộc da gắn với Tiến sĩ Nguyễn Thời Trung có sự tham gia của nghệ nhân, họa sĩ Cao Quynh và họa sĩ Vũ Xuân Đông. Trong khi đó, cụm nghề dát thiếc gắn với Tiến sĩ Nguyễn Chính giới thiệu các tác phẩm tranh lụa, điêu khắc và thiết kế của Yến Năng, Đỗ Hiệp, Ngô Nhật Thanh và Nam Chi.

Kết nối di sản với thực hành nghệ thuật đương đại

Một nội dung đáng chú ý của triển lãm là cụm giới thiệu nghề nhiếp ảnh gắn với nhà Nho Đặng Huy Trứ. Thông qua tác phẩm của nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn, nhiếp ảnh gia Phạm Duy và sinh viên Nhiếp ảnh nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội), câu chuyện lịch sử được kết nối với thực hành hình ảnh đương đại.

Đặc biệt, công chúng còn có thể tham gia hoạt động chụp ảnh kiểu xưa bằng máy ảnh, với quy trình hậu kỳ xử lý thủ công.

Xuyên suốt không gian trưng bày là hệ thống bia khắc mica do họa sĩ Trần Hậu Yên Thế thực hiện. Những tấm bia mica tạo nên sự kết nối giữa hình tượng bia đá truyền thống tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám với ngôn ngữ thị giác hiện đại.

Dưới sự giám tuyển của nghệ sĩ, giảng viên Nguyễn Thế Sơn, triển lãm được thiết kế như một cuộc đối thoại giữa tư liệu lịch sử, tác phẩm nghệ thuật, sản phẩm nghề thủ công và những thực hành sáng tạo đương đại. Các câu chuyện di sản được thể hiện qua nhiều hình thức: mộc bản khắc gỗ, sơn mài, tranh thêu, sản phẩm dệt, điêu khắc, nhiếp ảnh và nghệ thuật sắp đặt. Sự kiện quy tụ đông đảo nghệ sĩ, nghệ nhân làng nghề và nghệ sĩ trẻ tham gia.

Thông qua các cụm nội dung, triển lãm gợi mở khái niệm “Kỹ Nho”, chỉ vùng giao thoa giữa học vấn và kỹ thuật. Người có học tiếp nhận, tìm hiểu và truyền bá nghề nghiệp; người làm nghề tích lũy hiểu biết thông qua quan sát, thử nghiệm và thực hành. Mối liên hệ giữa Văn Miếu, đình phố và không gian giao thương cũng được đặt ra như một cách tiếp cận lịch sử sáng tạo Thăng Long, gắn với việc học, việc làm nghề và các cộng đồng đưa kỹ nghệ từ làng vào phố.

Ông Nguyễn Văn Tú cho hay, trưng bày ‘Tổ nghề và Danh Nho nước Việt’ giới thiệu với công chúng giá trị đặc biệt của nền quốc học, không chỉ đào tạo nên những hiền tài, mà còn góp phần trực tiếp vào phát triển đời sống nhân dân”.

“Trưng bày cũng góp phần đưa các không gian di sản trở lại gần hơn với đời sống đương đại, trở thành không gian sáng tạo, nơi lưu giữ và trao truyền giá trị truyền thống để di sản văn hóa trở thành nguồn lực cho sự phát triển đất nước”, ông nhấn mạnh.

Triển lãm “Tổ nghề và Danh Nho nước Việt” mở cửa miễn phí cho khách tham quan Văn Miếu – Quốc Tử Giám, diễn ra từ ngày 9/11 đến ngày 5/12/2026 tại Nhà Tiền đường, khu Thái Học.