Được vua Trần Minh Tông mời giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, trực tiếp dạy các thái tử và trông nom việc rèn tập sĩ tử, Chu Văn An là một trong những nhà giáo tiêu biểu nhất trong lịch sử giáo dục Việt Nam.

Ông được người dân suy tôn là “Vạn thế sư biểu” - “Người thầy của muôn đời”. Tháng 11/2019, Chu Văn An được Đại hội đồng UNESCO thế giới vinh danh và ra Nghị quyết cùng Việt Nam kỷ niệm 650 năm ngày mất vào năm 2020. Chu Văn An là người Việt Nam thứ tư được UNESCO vinh danh, cùng với Anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi, Đại thi hào Nguyễn Du, Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Người thầy tài năng, mẫu mực

Danh nhân Chu Văn An tên tự là Linh Triệt, hiệu Tiều Ẩn, sinh năm 1292 tại xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, nay thuộc phường Thanh Liệt, Hà Nội. Ông sinh ra trong một gia đình nhà Nho, sớm nổi tiếng là người ham học, thông hiểu kinh sách và có chí hướng theo đuổi việc dạy học.

Theo các tư liệu, Chu Văn An không ra làm quan ngay sau khi đỗ đạt mà chọn con đường dạy học. Ông mở trường tại quê nhà, lấy tên là trường Huỳnh Cung, thu nhận học trò và truyền dạy kinh điển Nho học. Ngôi trường thu hút đông đảo người theo học, trong đó có nhiều người sau này trở thành nhân vật có vị trí trong triều đình.

Nghe tiếng Chu Văn An là người tài năng, đức độ, học trò từ nhiều nơi tìm đến trường Huỳnh Cung xin theo học. Trong giảng dạy, ông nghiêm khắc với môn sinh, không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn chú trọng rèn đạo lý, nhân cách và ý thức trách nhiệm với dân, với nước. Trường Huỳnh Cung đào tạo được nhiều học trò thành đạt. Trong khoa thi năm 1314, hai môn sinh của ông là Lê Quát và Phạm Sư Mạnh đỗ Thái học sinh, sau này đều làm quan dưới triều Trần. Lê Quát từng giữ chức Thượng thư.

Điều đặc biệt, dù học trò sau này làm quan lớn, mỗi khi đến thăm thầy vẫn giữ lễ kính trọng. Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại việc những đại quan từng là học trò của ông đến thăm đều cúi lạy, được thầy tiếp chuyện thì lấy làm vui mừng. Điều đó cho thấy, uy tín của Chu Văn An được tạo dựng không chỉ bằng kiến thức mà còn bằng chính cách sống và sự nghiêm khắc trong giáo dục.

Người thầy Chu Văn An rất coi trọng nhân cách của người học. Những học trò ra làm quan nhưng không giữ mình trong sạch đều bị ông từ chối tiếp. Với ông, học vấn không thể tách rời đạo đức. Người có tri thức phải biết giữ mình, biết sống có trách nhiệm và không được để quyền lực, địa vị làm biến đổi nhân cách.

Xứng danh “Vạn thế sư biểu”, người thầy của muôn đời

Danh tiếng về tài năng và đức độ của Chu Văn An ngày càng lan rộng. Dưới triều vua Trần Minh Tông, ông được mời giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, đảm nhiệm việc trông coi, giảng dạy tại trường học cao nhất của triều đình và trực tiếp dạy Thái tử. Với Chu Văn An, việc đào tạo người kế vị ngai vàng là trách nhiệm quan trọng, bởi một vị vua có học vấn, đạo đức và biết chăm lo việc nước sẽ đem lại lợi ích cho muôn dân. Trần Hiến Tông, người từng được ông dạy dỗ, khi lên ngôi được sử sách đánh giá là vị vua không có việc làm lầm lỗi. Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú ghi nhận, nhà vua có được điều đó nhờ “có bầy tôi hiền giúp việc chính sự, trên dưới đều cùng nhau sửa sang”.

Tại Quốc Tử Giám, Chu Văn An còn chú trọng việc xây dựng nội dung giảng dạy. Ông biên soạn Tứ thư thuyết ước, tóm lược kiến thức từ bốn bộ sách kinh điển của Nho học là Luận ngữ, Mạnh Tử, Đại học và Trung dung, phục vụ việc học tập của môn sinh. Tác phẩm được xem là một trong những tài liệu giảng dạy Nho học do người Việt biên soạn, thể hiện sự quan tâm của ông đối với việc hệ thống hóa kiến thức và đào tạo người học.

Đến thời Trần Dụ Tông, chứng kiến triều chính rối ren, quyền thần lộng hành, Chu Văn An dâng Thất trảm sớ, đề nghị nhà vua xử tội bảy kẻ có thế lực gây hại cho triều đình. Kiến nghị không được chấp thuận. Trước tình hình ấy, ông treo ấn từ quan, rời kinh thành về núi Phượng Hoàng, thuộc Chí Linh, Hải Dương ngày nay, lấy hiệu Tiều Ẩn và tiếp tục dạy học.

Dù sống ở nơi xa kinh thành, Chu Văn An vẫn có nhiều học trò tìm đến. Ngoài việc dạy học, ông còn nghiên cứu y học, trồng cây thuốc và chữa bệnh cho người dân. Ông dành thời gian sáng tác thơ văn, để lại những tác phẩm như Quốc ngữ thi tập, Tiều Ẩn thi tập và Y học yếu giải. Thơ văn của ông thể hiện tình yêu thiên nhiên, đất nước, đồng thời bộc lộ nỗi trăn trở trước thời cuộc và trách nhiệm của người trí thức đối với xã tắc.

Nhiều lần vua Trần Dụ Tông và sau đó là Trần Nghệ Tông mời Chu Văn An trở lại triều đình, nhưng ông đều từ chối nhận chức. Dẫu vậy, ông vẫn quan tâm đến việc nước. Khi triều đình có việc hệ trọng, ông vẫn về kinh tham dự. Năm 1369, khi Trần Nghệ Tông dẹp loạn Dương Nhật Lễ, Chu Văn An dù tuổi cao vẫn chống gậy về Thăng Long chúc mừng nhà vua, sau đó trở lại núi Phượng Hoàng. Ông lấy lý do tuổi già, sức yếu để không nhận chức tước.

Ngày 14/12/1370, Chu Văn An qua đời tại núi Phượng Hoàng, hưởng thọ 79 tuổi. Ghi nhận tài năng, nhân cách và những đóng góp của ông, vua Trần Nghệ Tông truy tặng tước Văn Trinh Công, ban tên thụy Khang Tiết và cho phối thờ tại Văn Miếu, nơi thờ các bậc tiên hiền.

Tên tuổi Chu Văn An được lưu lại trong sử sách với tư cách một nhà giáo, nhà Nho tiêu biểu thời Trần. Đại Việt sử ký toàn thư nhận xét ông là người “tính cương nghị, thẳng thắn, sửa mình trong sạch, biết giữ tiết tháo, không cầu lợi lộc”. Sử gia Phan Huy Chú cũng đánh giá: “Làng nho nước Việt, trước sau chỉ có một ông, các người khác không ai so sánh được”. Những ghi chép ấy góp phần lý giải vì sao Chu Văn An được hậu thế tôn xưng là “Vạn thế sư biểu”, người thầy mẫu mực của muôn đời.