Mehrgarh Ngôi làng cổ đặt nền móng cho văn minh sông Ấn

Có niên đại từ thiên niên kỷ thứ 7 trước Công nguyên, Mehrgarh lưu giữ dấu tích về những cộng đồng đầu tiên chuyển từ săn bắt, hái lượm sang trồng trọt, chăn nuôi.

Nằm dưới chân dãy núi Bolan, thuộc tỉnh Balochistan của Pakistan ngày nay, Mehrgarh là một trong những địa điểm khảo cổ quan trọng nhất Nam Á. Di chỉ này cung cấp bằng chứng về quá trình chuyển đổi từ săn bắt, hái lượm sang trồng trọt và chăn nuôi, bắt đầu từ khoảng năm 7000 trước Công nguyên.

Những cư dân đầu tiên tại Mehrgarh sống trong các ngôi nhà bằng gạch bùn, trồng lúa mì, lúa mạch và thuần hóa động vật như dê, cừu, bò. Họ dần hình thành một cộng đồng định cư với hoạt động sản xuất lương thực tương đối ổn định. Đây là bước chuyển biến quan trọng, tạo tiền đề cho sự phát triển của các xã hội phức tạp hơn trong khu vực.

Các cuộc khai quật khảo cổ bắt đầu từ năm 1974 do hai nhà khảo cổ học người Pháp Jean-François Jarrige và Catherine Jarrige dẫn đầu. Những phát hiện tại đây cho thấy Mehrgarh không chỉ là một khu định cư nông nghiệp đơn giản. Các nhà khảo cổ còn tìm thấy đồ gốm, công cụ đá, hạt trang sức, tượng đất nung và dấu tích của hoạt động chế tác thủ công. Đặc biệt, cư dân nơi đây đã biết sử dụng đồng trong chế tác đồ vật từ thời kỳ rất sớm.

Những dấu tích kiến trúc bằng gạch bùn tại di chỉ Mehrgarh. Ảnh: medium.com

Một trong những phát hiện gây chú ý nhất là những chiếc răng người có dấu vết khoan từ thời đồ đá mới. Nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature năm 2006 xác định 11 chiếc răng hàm được khoan ở 9 người trưởng thành, cho thấy cư dân Mehrgarh đã thực hành một hình thức nha khoa sơ khai từ hàng nghìn năm trước.

Những ngôi mộ tại đây còn chứa đồ trang sức bằng đá, vỏ sò, hạt chuỗi và các vật dụng thủ công. Một số nguyên liệu có nguồn gốc từ những vùng đất xa xôi, gợi ý rằng cư dân Mehrgarh đã tham gia vào các mạng lưới trao đổi từ rất sớm.

Mehrgarh từng được xem là khu định cư nông nghiệp có niên đại khoảng 7000–8000 năm trước Công nguyên. Tuy nhiên, một nghiên cứu công bố năm 2025 sử dụng phương pháp định tuổi bằng men răng đã đề xuất niên đại muộn hơn, khoảng 5200–4900 năm trước Công nguyên cho nghĩa địa thời kỳ đầu. Tranh luận này cho thấy lịch sử hình thành nông nghiệp Nam Á vẫn còn nhiều điều cần khám phá.

Dù vậy, Mehrgarh vẫn là một mắt xích quan trọng giúp giải thích sự xuất hiện của nền văn minh lưu vực sông Ấn, đặc biệt là các đô thị Harappa và Mohenjo-daro phát triển rực rỡ về sau.