Năm 1989, tại huyện Tân Can, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc, một phát hiện khảo cổ bất ngờ đã làm thay đổi cách nhìn về lịch sử khu vực Giang Nam. Trong quá trình người dân lấy đất gia cố đê sông Cám, một số hiện vật đồng lớn xuất hiện dưới lớp cát. Cuộc khai quật khẩn cấp sau đó phát hiện một khu mộ lớn có niên đại thời nhà Thương, với hơn 1.300 di vật, trong đó có tới 475 hiện vật bằng đồng.

Phát hiện này được xem là một trong những dấu mốc quan trọng của khảo cổ học Giang Tây, cho thấy vùng lưu vực sông Cám từng tồn tại một trung tâm văn hóa đồng đặc sắc, có kỹ thuật chế tác tinh xảo và bản sắc riêng, chứ không phải vùng đất kém phát triển như một số quan niệm trước đây.

Ngôi mộ chứa kho báu đồ đồng hiếm có

Khu mộ nằm tại Đại Dương Châu, gần bờ đông trung lưu sông Cám. Ngày 20/9/1989, sau khi phát hiện đồ đồng, cơ quan khảo cổ tỉnh Giang Tây đã nhanh chóng tiến hành khai quật cứu hộ. Kết quả cho thấy đây là một di tích mộ táng quy mô lớn thuộc thời nhà Thương, có niên đại khoảng 3.200 năm trước.

Theo nghiên cứu được công bố trên trang của Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh, đây là một ngôi mộ đất có huyệt đào thẳng đứng, nằm bên dưới một cồn cát. Khu vực mộ có chiều dài khoảng 8,22 m, rộng 3,6 m; phần quan tài bên trong dài khoảng 2,34 m, rộng 0,85 m. Dù quan tài gỗ đã mục nát theo thời gian, dấu tích còn lại vẫn giúp các nhà khảo cổ hình dung được quy mô và cách tổ chức không gian mai táng.

Đáng chú ý, phần lớn đồ tùy táng không được đặt ngẫu nhiên mà phân bố theo những khu vực tương đối rõ ràng: bên trong quan tài và trên các bệ đất ở hai đầu. Cách sắp xếp này cho thấy người xưa đã có quy định nhất định về vị trí của từng nhóm đồ vật trong tang lễ. Những món đồ có giá trị nghi lễ, vũ khí, công cụ và vật dụng sinh hoạt có thể được bố trí theo chức năng hoặc ý nghĩa biểu tượng riêng.

Cuộc khai quật thu được hơn 1.300 hiện vật, gồm 475 đồ đồng, 754 đồ ngọc và 139 đồ gốm. Số lượng, chủng loại và chất lượng chế tác của các hiện vật cho thấy đây không phải một khu mộ thông thường, mà có khả năng thuộc về một nhân vật hoặc tầng lớp có địa vị cao trong cộng đồng đương thời.

Đáng chú ý, các đồ tùy táng được sắp xếp tương đối có trật tự trong khu vực quan tài, quách và những bệ đất hai bên. Một số vũ khí bằng đồng như đao và mâu được phát hiện trong tình trạng gãy thành nhiều đoạn, bên ngoài còn dấu vết chu sa. Nhà khảo cổ Từ Trường Thanh, người từng tham gia nghiên cứu di tích, cho rằng những dấu hiệu này có thể liên quan đến nghi thức tang lễ đặc biệt. Chúng gợi ý rằng việc chôn cất không chỉ nhằm lưu giữ tài sản cho người chết, mà còn bao hàm những quan niệm về quyền lực, nghi lễ và thế giới tâm linh.

Tuy nhiên, hài cốt người chết gần như không còn. Vì vậy, dù quy mô đồ tùy táng cho thấy chủ nhân ngôi mộ có địa vị cao, nhưng chưa thể khẳng định chắc chắn người này là một vị vua hay thủ lĩnh của một quốc gia cổ đại.

Những báu vật thể hiện kỹ thuật luyện đồng tinh xảo

Trong số các hiện vật, nổi bật nhất là chiếc đỉnh dạng chõ bốn chân hình hươu, được giới thiệu với tên gọi “Vua Yên”. Tác phẩm cao khoảng 105 cm, nặng 78,5 kg, có cấu tạo gồm phần thân trên và phần thân dưới kết hợp thành một khối. Trên hai quai đỉnh là hình hai con hươu quay đầu nhìn nhau, trong khi thân và chân được trang trí hoa văn thú phức tạp.

Điều đáng chú ý là kỹ thuật chế tác không chỉ thể hiện ở hình dáng bên ngoài. Một số đồ đồng lớn được tạo thành bằng cách đúc riêng từng bộ phận rồi ghép đúc thành sản phẩm hoàn chỉnh. Phương pháp này đòi hỏi nghệ nhân phải tính toán chính xác khuôn, nhiệt độ và quá trình liên kết kim loại. Những hoa văn thú mặt, hổ, hươu và các hình tượng kỳ lạ cũng cho thấy nghệ thuật tạo hình tại đây có phong cách riêng, không đơn thuần sao chép các mẫu phổ biến ở vùng Trung Nguyên.

Đồ ngọc và đồ gốm hé lộ đời sống đa dạng

Bên cạnh đồ đồng, 754 hiện vật bằng ngọc cũng là nhóm di vật đặc biệt quan trọng. Chúng gồm đồ trang sức, vật dụng nghi lễ và những món đồ có thể liên quan đến quyền uy của người sở hữu. Một số tác phẩm có hình người, mặt thần hoặc các sinh vật cách điệu, phản ánh thế giới biểu tượng phong phú của cư dân thời đó.

Những món đồ ngọc được chế tác công phu cho thấy người xưa không chỉ quan tâm đến giá trị vật chất của nguyên liệu, mà còn sử dụng chúng để thể hiện địa vị xã hội và niềm tin tinh thần. Trong khi đó, nhóm đồ gốm cung cấp thêm thông tin về sinh hoạt, kỹ thuật sản xuất và hoạt động trao đổi của cộng đồng.

Sự xuất hiện đồng thời của đồ đồng, đồ ngọc và đồ gốm với số lượng lớn cho thấy xã hội tại khu vực này đã có sự phân công lao động và tổ chức sản xuất tương đối phát triển. Tuy nhiên, chỉ dựa vào số lượng đồ tùy táng vẫn chưa đủ để xác định chính xác danh tính, chức vị hay nguồn gốc của người được chôn cất. Đây vẫn là những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu.