Từ hố sụt ở Phong Nha – Kẻ Bàng đến loạt kỳ quan hố sụt nổi tiếng thế giới, câu chuyện của các hố sụt cho thấy chúng không chỉ là một hiện tượng địa chất đơn thuần mà là những cửa sổ mở ra lịch sử hình thành cảnh quan, sự vận động của nước và mối quan hệ mong manh giữa thiên nhiên với hoạt động của con người.

Hố sụt – khoảng trống khổng lồ do thiên nhiên tạo tác

Nằm trên đảo Staffa, thuộc quần đảo Inner Hebrides ngoài khơi phía Tây Scotland, Hang Fingal là một trong những kỳ quan địa chất nổi tiếng nhất châu Âu. Điểm đặc biệt của hang động này nằm ở những bức tường được tạo thành từ các cột đá bazan gần như thẳng đứng, xếp cạnh nhau với hình dạng đa giác, chủ yếu là lục giác. Nhìn từ xa, chúng giống những trụ đá được con người đẽo gọt và sắp đặt có chủ ý, nhưng thực chất hoàn toàn là sản phẩm của hoạt động núi lửa cách đây hàng chục triệu năm.

Staffa được hình thành trong giai đoạn hoạt động núi lửa mạnh mẽ khoảng 60–61 triệu năm trước, khi dung nham bazan tràn ra và phủ lên bề mặt khu vực. Khi dòng dung nham dày nguội đi, vật chất co lại và xuất hiện những vết nứt. Các vết nứt phát triển thành hệ thống khe tách tương đối đều đặn, chia khối đá thành những cột dài. Quá trình nguội chậm và tương đối đồng đều góp phần tạo nên những cột đá lớn, thẳng và có hình dạng đa giác đặc trưng. Hiện tượng này được gọi là cấu trúc bazan dạng cột (columnar basalt), cũng xuất hiện tại nhiều địa điểm nổi tiếng khác trên thế giới.

Nằm ở phía Bắc Vườn quốc gia Yellowstone, suối nước nóng Mammoth là một trong những khu địa nhiệt độc đáo nhất nước Mỹ. Khác với những hồ nước nóng xanh ngọc nổi tiếng ở Yellowstone, nơi đây gây ấn tượng bởi các tầng đá vôi uốn lượn, những hồ nước nhỏ và các dòng nước mỏng chảy qua bề mặt trắng, vàng, cam hoặc nâu. Cảnh quan trông như một công trình điêu khắc khổng lồ, nhưng hoàn toàn được tạo nên bởi các quá trình tự nhiên.

Bí mật nằm ở travertine, một loại đá trầm tích chủ yếu hình thành từ canxi cacbonat. Nước mưa và tuyết tan thấm xuống lòng đất, được nung nóng bởi nguồn nhiệt địa chất rồi hòa tan khoáng chất từ các lớp đá vôi. Khi trồi lên mặt đất, nước giải phóng khí carbon dioxide, khiến canxi cacbonat kết tủa và tích tụ thành từng lớp. Qua thời gian, các lớp khoáng chất chồng lên nhau, tạo thành những bậc thềm, gờ đá và hồ nước nối tiếp nhau. Quá trình này diễn ra nhanh đến mức hình dạng các tầng đá có thể thay đổi đáng kể chỉ trong thời gian tương đối ngắn.