Tiếng trống trường cuối cùng của tháng 5 vang lên cũng là lúc cánh cửa mùa hè rực rỡ mở ra với học sinh. Thế nhưng, trái ngược với niềm vui hoan hỉ của con trẻ, nhiều phụ huynh thành thị lại bước vào một "cuộc chiến" tâm lý đầy căng thẳng. Khi lịch làm việc 8 tiếng tại công sở của cha mẹ vẫn quay đều, những đứa trẻ được "trả tự do" ở nhà trong bốn bức tường. Trong khoảng trống mênh mông của thời gian và sự thiếu vắng giám sát, chiếc điện thoại thông minh, chiếc iPad nghiễm nhiên trở thành những "bảo mẫu" bất đắc dĩ.

Câu hỏi nhức nhối đặt ra cho mỗi gia đình lúc này không còn là "Con có xem điện thoại không?" mà là "Con sẽ bị giam bao nhiêu tiếng trong thế giới ảo, và những di chứng gì sẽ ở lại sau một mùa hè?"

Khi smartphone thành "bảo mẫu" bất đắc dĩ

Cứ mỗi 30 phút, chị Minh Thanh (35 tuổi, quận Hoàng Mai, Hà Nội) lại phải mở ứng dụng quản lý camera phòng khách một lần. Nhìn vào màn hình, cậu con trai 9 tuổi của chị vẫn ngồi nguyên một tư thế trên ghế sofa, mắt dán chặt vào chiếc iPad từ sáng đến trưa. Chị Thanh bật loa, quát lớn từ văn phòng: "Bỏ máy xuống đi con, đi lau nhà hoặc đọc sách đi!". Đứa trẻ giật mình, đặt máy xuống. Nhưng chỉ 15 phút sau khi mẹ tắt ứng dụng, đâu lại vào đấy.

"Tôi biết cho con xem điện thoại cả ngày là hại, nhưng không còn cách nào khác. Vợ chồng tôi đi làm từ 7 giờ sáng đến 6 giờ tối, ông bà ở quê xa, gửi con vào các trại hè bán trú thì chi phí quá đắt đỏ. Thôi thì thỏa hiệp, để con ở nhà khóa trái cửa ôm điện thoại, tuy hại mắt nhưng ít ra con ngồi ngoan một chỗ, không nghịch lửa, không chạy ra đường gặp nguy hiểm", chị Thanh bất lực chia sẻ.

Câu chuyện của chị Thanh là bức tranh chung của hàng ngàn gia đình công sở hiện nay. Điện thoại thông minh đã trở thành một thứ "bảo mẫu" trung thành, giá rẻ và luôn sẵn sàng. Nó có khả năng giữ một đứa trẻ hiếu động ngồi yên suốt nhiều giờ đồng hồ mà không phiền nhiễu đến ai. Mùa hè của những "đứa trẻ phòng kín" cứ thế trôi qua: không tiếng ve, không bóng cây, không những trò chơi vận động, chỉ có ánh sáng xanh từ màn hình vài ba inches hắt lên những gương mặt non nớt.

Khảo sát nhanh tại các hội nhóm phụ huynh học sinh dịp đầu hè, nhiều người cho biết thời gian sử dụng thiết bị điện tử của con em khi nghỉ học tăng vọt một cách đáng báo động: từ trung bình 1-2 tiếng/ngày (vào năm học) lên tới 6-8 tiếng/ngày, thậm chí có những trẻ "cày" màn hình xuyên ngày đêm nếu cha mẹ không quản lý.

Sự bùng nổ về thời lượng này ngay lập tức để lại những "di chứng" nhãn tiền về mặt thể chất và tinh thần mà các chuyên gia y tế liên tục cảnh báo sau mỗi kỳ nghỉ hè dài ngày:

• Về thể chất: Không chỉ ảnh hưởng đến thị giác, lối sống tĩnh tại, vừa nằm vừa lướt điện thoại kết hợp với thói quen ăn đồ ăn nhanh ngày hè cũng là thủ phạm dẫn đến tình trạng béo phì và rối loạn giấc ngủ ở trẻ em.
• Về tinh thần: Sự ảnh hưởng nằm ở lượng Dopamine (hormone hạnh phúc) kích thích tức thời từ các video ngắn (TikTok, YouTube Shorts, Reels). Việc liên tục lướt ngón tay để nhận về những nội dung giải trí gây nghiện khiến não bộ của trẻ bị quá tải. Khi bị tịch thu máy, trẻ dễ rơi vào trạng thái "vã công nghệ", biểu hiện bằng sự cáu gắt, chống đối, mất khả năng tập trung vào các hoạt động tư duy sâu như đọc sách hay học tập.

Khi thuật toán thay cha mẹ "dạy" con

Nỗi lo không chỉ dừng lại ở việc trẻ xem "nhiều", mà đáng sợ hơn là trẻ đang xem "cái gì". Khi không có người lớn bên cạnh để định hướng, trẻ em bước vào thế giới Internet như những tờ giấy trắng bước vào một ma trận đầy cạm bẫy.

Các thuật toán mạng xã hội không phân biệt được người ngồi trước màn hình đang xem là trẻ con hay người lớn, chúng chỉ có một mục tiêu duy nhất: Giữ chân người dùng càng lâu càng tốt. Dựa vào hành vi người dùng, các ứng dụng liên tục gợi ý các nội dung khác nhau. Trong đó có nhiều nội dung giật gân, bạo lực, các trào lưu thử thách nguy hiểm, hoặc những video chứa ngôn từ tục tĩu núp bóng phim hoạt hình lành mạnh.

Nhiều phụ huynh giật mình khi thấy con bỗng dưng nói tục, có những hành vi lệch lạc, hung hăng hoặc sợ hãi vô cớ. Họ không biết rằng, trong những giờ phút họ miệt mài kiếm sống ở công sở, con họ ở nhà đã bị bủa vây và "dạy dỗ" bởi những nội dung rác trên không gian mạng.

Chị T.H. (Hà Đông) vẫn chưa hết sự bàng hoàng khi chia sẻ lại giây phút chị phát hiện ra những nội dung mà đứa con gái 5 tuổi của mình xem: "Thấy con xem nhiều quá, tôi nói mãi cháu mới chịu rời khỏi chiếc TV. Vô tình khi tôi định dùng điều khiển tắt TV thì phát hiện ra lịch sử những nội dung xem của cháu, toàn những thứ người lớn nhìn còn phải đỏ mặt".

Tìm lại mùa hè cho con

Chúng ta không thể cực đoan cấm đoán công nghệ trong thời đại số, và việc bắt phụ huynh phải bỏ việc ở nhà trông con là điều không thực tế. Thay vì bất lực buông xuôi hoặc cấm đoán trong tức giận, cuộc chiến "cai nghiện màn hình" ngày hè cần những chiến lược thông minh và thực tế hơn.

Thay vì kiểm soát bằng cách quát mắng qua camera, cha mẹ hãy thiết lập các bộ lọc công nghệ văn minh. Nhiều ứng dụng cho phép phụ huynh giới hạn chính xác thời gian xem, khóa máy từ xa khi hết giờ và chặn các trang web độc hại.

Cùng với đó, phụ huynh có thể biến thời gian xem điện thoại thành một phần thưởng xứng đáng thay vì một đặc quyền hiển nhiên. Hãy giao cho con những nhiệm vụ phù hợp với lứa tuổi: quét nhà, gấp quần áo, đọc hết 5 trang sách, tập thể dục 20 phút. Mỗi nhiệm vụ hoàn thành sẽ đổi được 15-20 phút xem máy. Điều này giúp trẻ hiểu được giá trị của lao động và rèn luyện tính tự giác.

Mùa hè của con trẻ trôi qua rất nhanh, và những năm tháng tuổi thơ một đi sẽ không trở lại. Đừng để khi tiếng trống tựu trường của năm học mới vang lên, thứ duy nhất đọng lại trong ký ức của con về một mùa hè chỉ là những video ngắn lướt qua trong vô định và một đôi mắt mệt mỏi vì ánh sáng xanh.

Smartphone có thể là một "bảo mẫu" trung thành và tiện lợi, nhưng nó mãi mãi là một bảo mẫu vô cảm. Thứ cứu chuộc những đứa trẻ khỏi thế giới ảo không phải là những lời đòn roi, cấm đoán, mà chính là sự đồng hành, những giải pháp thay thế thông minh và dòng thời gian chất lượng mà cha mẹ sẵn sàng chắt chiu dành tặng cho con.