Trong hai ngày họp tại Brussels, các lãnh đạo EU liên tục tranh cãi về hàng loạt vấn đề gai góc, từ chính sách khí hậu, nhập cư đến bài toán tìm nguồn tài chính dài hạn cho Ukraine.
Dù nhiều bên kêu gọi hành động khẩn cấp, kết quả đáng chú ý nhất của hội nghị thượng đỉnh Hội đồng châu Âu diễn ra hôm 15-16/10 là những quyết định quan trọng tiếp tục bị trì hoãn.
Trong bối cảnh các cuộc bầu cử tại Tây Ban Nha và Pháp đang đến gần, còn lập trường của các nhà lãnh đạo ngày càng trở nên cứng rắn, không có thỏa thuận thực chất nào được chính thức hóa bằng văn bản.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, người đích thân đến Bỉ tham dự các cuộc gặp, dường như chỉ nhận được những cái ôm nồng ấm và những lời ủng hộ tốt đẹp, thay vì các cam kết cụ thể mà Kiev mong đợi.
TT Ukraine đề nghị thêm 70 tỷ euro, EU vẫn chưa tìm được lời giải
Phát biểu trước đông đảo phóng viên tại một cuộc họp báo chật kín người tham dự, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky kêu gọi các đối tác châu Âu nhanh chóng xây dựng kế hoạch hỗ trợ tài chính.
Ông cảnh báo nếu không có giải pháp, châu Âu có thể phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng di cư chưa từng có, khi "20 triệu người Ukraine" rời đất nước sang châu Âu.
"Cuộc chiến sẽ tiêu tốn 155 tỷ euro trong năm tới. Và chúng tôi cần các bạn hỗ trợ thêm ít nhất 70 tỷ euro — để phục vụ quốc phòng, mua vũ khí và tăng cường khả năng chống chịu của Ukraine", ông Zelensky nói.
"Đây là con số thực tế. Tôi đề nghị các bạn tìm cách cung cấp khoản hỗ trợ này. Nó sẽ giúp chúng tôi ngăn Nga tiến sâu hơn", nhà lãnh đạo Ukraine nhấn mạnh.
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky chưa nhận được các cam kết cụ thể. Ảnh: AFP
Tuy nhiên, hai nhà ngoại giao nói với POLITICO rằng các chính phủ EU sẽ tiếp tục xem xét nhiều phương án nhằm đáp ứng nhu cầu của Kiev, trong đó có khả năng cấp thêm một khoản vay từ EU.
Tranh cãi về việc sử dụng khoảng 300 tỷ euro tài sản Nga bị phong tỏa để hỗ trợ Ukraine là một ví dụ điển hình cho tình trạng bế tắc này. Gần một năm sau khi các lãnh đạo EU bác bỏ phương án trên do vấp phải sự phản đối của Bỉ, Pháp và Italy, một số nước đã đề nghị xem xét lại.
Trước thềm hội nghị tại Brussels, Đại diện cấp cao phụ trách chính sách đối ngoại EU Kaja Kallas cũng tuyên bố khả năng sử dụng số tài sản bị phong tỏa sẽ được đưa ra thảo luận.
Tuy nhiên, sau nhiều giờ tranh luận về Ukraine, "mọi thứ vẫn không thay đổi", Thủ tướng Thụy Điển Ulf Kristersson nói.
"Số tiền đó vẫn còn nguyên, nhưng theo tôi, kể từ lần thảo luận trước, chẳng có tiến triển gì", ông nhận xét.
"Trong ngắn hạn, tiền hỗ trợ Ukraine phải đến từ những nguồn khác chứ không phải tài sản bị phong tỏa", Thủ tướng Thụy Điển kết luận.
Hai nhà ngoại giao EU nói với POLITICO rằng Ủy ban châu Âu và chính phủ các nước thành viên đang tìm kiếm những phương án tài chính khác.
Các lựa chọn bao gồm vận động những đồng minh của Ukraine không thuộc EU đóng góp, huy động các nguồn quỹ của EU chưa được sử dụng và xây dựng một khoản vay chung mới của khối, bổ sung cho khoản vay 90 tỷ euro đã được thống nhất năm ngoái.
Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa cho biết các lãnh đạo đã "không dành nhiều thời gian" để tìm phương án tài trợ cho Ukraine trong năm 2027, sau khi ông Zelensky cảnh báo nước này sẽ thiếu hụt ngân sách 70 tỷ euro vào năm tới.
"Chúng tôi ngay lập tức nhất trí rằng cần giải quyết nhu cầu tài chính bổ sung của Ukraine trong năm 2027 và đề nghị Ủy ban châu Âu đưa ra đề xuất cụ thể", ông Costa nói.
Dù vậy, tại các cuộc họp báo cuối hội nghị, các lãnh đạo EU vẫn không chính thức ủng hộ bất kỳ phương án nào trong số những lựa chọn trên.
Tranh cãi ba giờ về năng lượng, ngân sách gần 2.000 tỷ euro vẫn bế tắc
Cuộc tranh cãi đầu tiên khiến bữa trưa bị trì hoãn
Xung đột lớn đầu tiên tại hội nghị nổ ra ngay sáng 15/10, khi các lãnh đạo tranh luận về việc có nên trì hoãn ETS2 — giai đoạn tiếp theo của cơ chế định giá carbon EU, áp dụng đối với nhiên liệu dùng trong giao thông đường bộ và sưởi ấm các tòa nhà.
Italy và Hy Lạp cùng nhóm Visegrád gồm Czechia, Hungary, Ba Lan và Slovakia kêu gọi hoãn triển khai cơ chế này, trong bối cảnh giá năng lượng cao gây sức ép lên người dân và doanh nghiệp.
Tuy nhiên, đề xuất đã bị đa số các nước thành viên bác bỏ.
Cuộc tranh luận kéo dài khoảng ba giờ, làm chậm lịch trình hội nghị và khiến bữa trưa của các lãnh đạo bị trì hoãn. Một cuộc họp báo dự kiến diễn ra vào tối cùng ngày cũng bị hủy.
Đằng sau cuộc giằng co về một cơ chế kỹ thuật là bất đồng lớn hơn về cách EU thực hiện các mục tiêu khí hậu mà không làm suy yếu năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Những nước muốn trì hoãn ETS2 cho rằng cần giảm áp lực chi phí năng lượng. Ngược lại, các nước ủng hộ cơ chế hiện hành không muốn mở lại những quy tắc đã được thống nhất.
Cuộc tranh luận cho thấy ngay cả khi các thành viên cùng đối mặt với bài toán giá năng lượng, họ vẫn chưa thống nhất được cách phân chia chi phí và trách nhiệm trong quá trình chuyển đổi xanh.
Hai ông Luc Frieden và Emmanuel Macron nói chuyện trước thềm cuộc họp bàn tròn trong hội nghị thượng đỉnh. Ảnh: AFP
"Chúng tôi không phải máy rút tiền tự động của EU"
Một mặt trận khác còn phức tạp hơn là ngân sách dài hạn của khối giai đoạn 2028–2034, với quy mô gần 2.000 tỷ euro.
Hội nghị lần này được kỳ vọng sẽ giúp phá vỡ thế bế tắc kéo dài nhiều tháng về quy mô và cơ cấu ngân sách. Nhưng sau nhiều giờ thương lượng, các bên vẫn gần như giữ nguyên lập trường.
Nhóm các nước muốn thắt chặt chi tiêu do Đức dẫn đầu không muốn ngân sách tăng quá lớn. Trong khi đó, nhóm "Những người bạn của chính sách gắn kết" muốn bảo vệ nguồn lực dành cho các chương trình thu hẹp chênh lệch phát triển giữa các thành viên.
Thủ tướng Thụy Điển Ulf Kristersson nói thẳng rằng nước ông "không phải máy rút tiền tự động của EU".
Câu nói phản ánh sự phản đối của những nước đóng góp ròng lớn đối với việc tiếp tục tăng các khoản đóng góp vào ngân sách chung, trong khi họ cũng phải cân đối chi tiêu trong nước.
Thủ tướng Bỉ Bart De Wever cũng cho biết ông không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phải tiết kiệm ở cấp độ châu Âu, giống như cách ông thắt chặt chi tiêu tại gia đình.
Trong khi đó, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cảnh báo thời gian đang cạn dần. Ông sẽ rời nhiệm sở vào năm tới, trước cuộc bầu cử tổng thống dự kiến diễn ra vào tháng 4 và tháng 6/2027, và cho rằng nếu không đạt thỏa thuận trước cuối năm nay, ông sẽ không còn đủ thẩm quyền chính trị để ký kết.
"Tôi nghĩ chúng ta có thể đưa ra quyết định trước cuối năm nay", ông Macron nói khi hội nghị kết thúc. Ông cảnh báo việc không đạt thỏa thuận trong năm nay sẽ không phải là "một phương thức tốt xét từ góc độ dân chủ".
Nhưng cả nhóm muốn ngân sách nhỏ hơn lẫn nhóm ủng hộ ngân sách lớn hơn đều chưa có bước nhượng bộ đáng kể. Một đề xuất cắt giảm 141 tỷ euro trong ngân sách tổng thể, được đưa ra nhằm đáp ứng yêu cầu tiết kiệm, cũng không tạo được cơ sở cho thỏa hiệp.
Cuộc đua với thời gian và lời nhắc về những chiếc áo sơ mi
Dù chưa đạt kết quả, Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa vẫn muốn thúc đẩy các cuộc đàm phán để có thỏa thuận trước cuối năm.
Theo các quan chức EU được POLITICO dẫn lời, các lãnh đạo dự kiến tổ chức một hội nghị thượng đỉnh đặc biệt vào ngày 26/11 nhằm tìm kiếm tiến triển, trước khi tiếp tục thương lượng trong tháng 12.
Điều đó đồng nghĩa các chính phủ chỉ còn ít thời gian để thu hẹp khoảng cách về quy mô ngân sách, phân bổ tiền và trách nhiệm đóng góp.
Thủ tướng Đức Friedrich Merz thậm chí gợi ý rằng các lãnh đạo nên chuẩn bị cho một hội nghị trước Giáng sinh kéo dài hơn dự kiến.
"Đối với hội nghị thượng đỉnh tháng 12, chúng ta nên chuẩn bị nhiều áo sơ mi hơn bình thường", ông Merz hài hước nói.
Phát biểu tưởng như đùa vui lại phản ánh thực tế rằng các cuộc thương lượng có thể kéo dài nhiều ngày, khi mỗi nước đều muốn bảo vệ lợi ích của mình.
Hai ông Donald Tusk và Péter Magyar bắt tay nhau trước bàn tròn trong hội nghị thượng đỉnh. Ảnh: AFP
Nhập cư tiếp tục chia rẽ EU
Nếu ngân sách và năng lượng cho thấy sự khác biệt về lợi ích kinh tế, nhập cư lại phơi bày những bất đồng chính trị nhạy cảm hơn giữa các chính phủ châu Âu.
Đan Mạch, Italy và Ba Lan đã phối hợp thúc đẩy lập trường cứng rắn hơn của EU. Ba nước đề xuất sửa đổi dự thảo kết luận hội nghị, trong đó nêu rõ mối liên hệ giữa tình trạng nhập cư bất hợp pháp và tỷ lệ tội phạm, đồng thời coi hiện tượng này là mối đe dọa đối với sự gắn kết của các xã hội châu Âu.
Theo hai nhà ngoại giao EU, đề xuất cuối cùng nhận được sự ủng hộ của khoảng 10 quốc gia, trong đó có Hungary.
Động thái này cũng gián tiếp nhắm tới Tây Ban Nha, nơi quyết định hợp thức hóa tình trạng cư trú cho khoảng 1 triệu người nhập cư không có giấy tờ của Thủ tướng Pedro Sánchez đã làm gia tăng căng thẳng với Thủ tướng Italy Giorgia Meloni và Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen.
Bất đồng không chỉ nằm ở cách quản lý biên giới, mà còn ở câu hỏi liệu việc hợp thức hóa người nhập cư không có giấy tờ có thể trở thành giải pháp cho tình trạng cư trú bất hợp pháp hay sẽ làm suy yếu chính sách kiểm soát nhập cư của EU.
Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen xác nhận cơ quan này sẽ đưa ra một khuôn khổ ứng phó khẩn cấp trước cuối năm, cho phép các nước EU phản ứng khi xảy ra làn sóng di cư ồ ạt bất ngờ.
Một ví dụ được nhắc đến là tình trạng hỗn loạn tại Ceuta — vùng lãnh thổ thuộc Tây Ban Nha ở Bắc Phi — trong mùa hè vừa qua.
Tuy nhiên, nỗ lực do bà Meloni và bà Frederiksen thúc đẩy cuối cùng đã thất bại. Những đoạn đề xuất về nhập cư bất hợp pháp và nguy cơ đối với sự gắn kết xã hội bị loại khỏi kết luận cuối cùng của hội nghị. Văn bản chỉ giữ lại một phiên bản rút gọn với ngôn từ nhẹ nhàng hơn.
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron chỉ trích cách các lãnh đạo thảo luận về vấn đề này, cho rằng nhập cư đã bị chính trị hóa quá mức.
Ông nói: "Đó là một cuộc tranh luận tồi tệ, bởi vấn đề đã bị chính trị hóa quá mức và trở thành nguồn gây chia rẽ lớn giữa các nhà lãnh đạo ngồi quanh bàn đàm phán".
