Từ Khá Bảnh, Khánh Sky đến hàng loạt hiện tượng "giang hồ mạng" khác, theo Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu - chuyên gia tội phạm học, có một câu hỏi khiến xã hội day dứt: Vì sao những người từng là công dân bình thường lại từng bước chấp nhận vi phạm pháp luật để đổi lấy sự nổi tiếng trên không gian mạng?.

Sự nổi tiếng trở thành cám dỗ

Dưới góc nhìn tâm lý học tội phạm, ông cho rằng hành trình ấy không diễn ra trong một đêm mà là kết quả của quá trình trượt dốc đạo đức, được nuôi dưỡng bởi sức mạnh của đám đông, sự hấp dẫn của lợi ích vật chất và những khoảng trống trong giáo dục giá trị sống.

Theo chuyên gia, con người về bản chất luôn có nhu cầu được thừa nhận, được chú ý và khẳng định giá trị bản thân. Trong xã hội truyền thống, sự công nhận thường đến từ tri thức, lao động, cống hiến hoặc những thành tựu thực sự.

Tuy nhiên, trong kỷ nguyên số, mạng xã hội đã tạo ra một cơ chế hoàn toàn khác. Chỉ cần một video gây sốc, một phát ngôn lệch chuẩn hay một hành động phản cảm, một cá nhân vô danh có thể trở thành "người nổi tiếng" chỉ sau vài giờ.

Ở góc độ tâm lý học tội phạm, rất ít người ngay từ đầu chủ đích lựa chọn con đường phạm pháp. Quá trình này thường diễn ra từng bước, bắt đầu bằng những hành vi tưởng như vô hại như phát ngôn ngông cuồng, khoe khoang lối sống bất cần hoặc cố tình tạo tranh cãi để thu hút sự chú ý.

Khi những nội dung này thu hút hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu lượt xem, não bộ sẽ ghi nhận đó như một phần thưởng tâm lý. Danh tiếng ảo nhanh chóng được chuyển hóa thành tiền bạc, hợp đồng quảng cáo, hoạt động kinh doanh hoặc sự tung hô của một bộ phận người hâm mộ.

Theo TS Đào Trung Hiếu, chính cơ chế phần thưởng này tạo ra cảm giác hưng phấn, khiến nhiều người ngày càng phụ thuộc vào sự công nhận của cộng đồng mạng.

Theo thời gian, các chuẩn mực đạo đức dần bị bào mòn. Điều từng bị coi là sai trái được hợp lý hóa bằng những suy nghĩ như: "Ai cũng làm như vậy", "Tôi chỉ đang giải trí" hay "Không ai bị tổn hại". Khi ranh giới giữa đúng và sai trở nên mờ nhạt, cá nhân sẽ dễ dàng bước qua những giới hạn pháp luật để duy trì sự nổi tiếng.

Hiệu ứng đám đông làm đảo lộn chuẩn mực đúng - sai

Theo chuyên gia, một trong những nghịch lý lớn nhất của thời đại mạng xã hội là không phải nội dung tích cực nào cũng được lan truyền mạnh mẽ, trong khi các hành vi lệch chuẩn, phản cảm hoặc bạo lực lại dễ thu hút sự chú ý.

Trong tâm lý học hành vi, phần thưởng luôn có tác dụng củng cố hành động. Khi một hành vi sai trái liên tục mang lại lượt xem, tiền bạc và danh tiếng, người thực hiện sẽ có xu hướng coi đó là con đường đúng đắn để đạt được thành công.

"Họ không còn đánh giá hành vi của mình bằng chuẩn mực đạo đức hay pháp luật, mà bằng những con số hiển thị trên màn hình điện thoại", ông nhận định.

Đáng lo ngại hơn, hàng triệu lượt thích, bình luận và chia sẻ có thể tạo ra một "ảo giác xã hội", khiến người tạo nội dung tin rằng mình đang được cộng đồng công nhận. Cảm giác tội lỗi dần suy giảm bởi xung quanh họ luôn tồn tại những tiếng nói cổ vũ, bao biện hoặc thần tượng hóa.

Đó cũng là lý do nhiều người dù đã bị xử phạt vẫn tiếp tục tái phạm. Theo chuyên gia, họ không chỉ bị hấp dẫn bởi lợi ích vật chất mà còn rơi vào trạng thái nghiện sự chú ý. Với một số cá nhân, cảm giác được hàng triệu người biết đến có sức hấp dẫn không khác gì một dạng phụ thuộc tâm lý.

Khi sự nổi tiếng giảm sút, họ buộc phải tạo ra những cú sốc mới, những hành vi táo bạo hơn để kéo sự chú ý quay trở lại. Đây chính là cơ chế "leo thang hành vi" trong tâm lý học tội phạm, khi những gì từng gây sốc ngày hôm qua sẽ nhanh chóng trở nên bình thường vào ngày hôm nay, buộc cá nhân phải liên tục đẩy giới hạn lên cao hơn.

"Giang hồ mạng" và những tổn thương âm thầm đối với giới trẻ

TS Đào Trung Hiếu cho rằng nhiều người sản xuất nội dung độc hại không hoàn toàn không nhận thức được hậu quả mà họ gây ra. Tuy nhiên, họ thường đánh giá thấp tác động xã hội hoặc tự thuyết phục bản thân rằng mình chỉ đang "làm nội dung giải trí".

Trong tâm lý học tội phạm, cơ chế này được gọi là "trung hòa trách nhiệm". Cá nhân cố gắng tách mình khỏi hậu quả hành vi bằng cách cho rằng người xem phải tự chịu trách nhiệm về lựa chọn của họ hoặc những tác động tiêu cực là quá xa vời để phải quan tâm.

Theo ông, nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất chính là thanh thiếu niên - giai đoạn nhân cách và hệ giá trị đang hình thành, khả năng kiểm soát hành vi và tư duy phản biện chưa hoàn thiện.

Khi liên tục tiếp xúc với hình ảnh những "giang hồ mạng" giàu có, nổi tiếng và có lượng người theo dõi lớn, một bộ phận giới trẻ rất dễ hình thành nhận thức sai lệch rằng sự ngông cuồng, bạo lực và bất chấp pháp luật là con đường ngắn nhất dẫn tới thành công.

Hệ quả lâu dài, theo chuyên gia, không chỉ dừng ở việc thần tượng hóa các hình mẫu phản xã hội mà còn có thể dẫn đến sự xuống cấp về chuẩn mực đạo đức, gia tăng bạo lực học đường, hành vi bắt chước nguy hiểm và thái độ coi thường pháp luật.

Muốn xóa bỏ "giang hồ mạng", phải phá vỡ cả hệ sinh thái nuôi dưỡng

Theo TS Đào Trung Hiếu, sẽ là sai lầm nếu cho rằng chỉ cần xử phạt một vài cá nhân là có thể chấm dứt hiện tượng "giang hồ mạng". Bởi phía sau mỗi nhân vật lệch chuẩn là cả một hệ sinh thái xã hội đang nuôi dưỡng và tiếp sức cho sự tồn tại của họ.

Để cắt đứt vòng lặp này, trước hết cần làm suy giảm cơ chế phần thưởng dành cho nội dung độc hại thông qua việc kiểm soát khả năng kiếm tiền, hạn chế mức độ lan truyền và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng.

Quan trọng hơn, theo chuyên gia, cần xây dựng cho thế hệ trẻ một "hệ miễn dịch số" đủ mạnh, bao gồm kỹ năng nhận diện thông tin sai lệch, tư duy phản biện và năng lực chống lại sự thao túng của các giá trị ảo.

Gia đình, nhà trường và xã hội cần cùng nhau kiến tạo những hình mẫu tích cực, giúp người trẻ hiểu rằng thành công thực sự không được đo bằng số lượt theo dõi hay những phút giây nổi tiếng nhất thời, mà bằng tri thức, nhân cách, lao động và trách nhiệm với cộng đồng.

"Xét đến cùng, cuộc chiến chống lại hiện tượng 'giang hồ mạng' không đơn thuần là cuộc chiến với một vài cá nhân nổi loạn trên Internet. Đó là cuộc cạnh tranh giữa hai hệ giá trị: một bên là tri thức, sự tử tế và trách nhiệm xã hội; bên kia là sự nổi tiếng bất chấp chuẩn mực. Tương lai của thế hệ trẻ sẽ phụ thuộc vào việc xã hội lựa chọn tôn vinh hệ giá trị nào", Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu nhấn mạnh.