Sbeitla, tên cổ là Sufetula, nằm ở miền Trung Tunisia, là một trong những khu khảo cổ La Mã đáng chú ý nhất Bắc Phi. Thành phố phát triển từ khoảng nửa sau thế kỷ I, từng là một trung tâm đô thị quan trọng với quảng trường công cộng, nhà tắm, nhà hát, công trình dẫn nước và những ngôi đền bằng đá. Ngày nay, các phế tích rộng lớn vẫn giúp du khách hình dung phần nào diện mạo của một thành phố La Mã cách đây gần 2.000 năm.

Ảnh: Wikimedia Commons

Biểu tượng nổi bật nhất của Sbeitla là cụm ba ngôi đền đứng cạnh nhau ở phía cuối quảng trường. Chúng thường được liên hệ với bộ ba thần linh Jupiter, Juno và Minerva – những vị thần bảo hộ quan trọng trong tín ngưỡng La Mã. Thay vì một công trình duy nhất thờ cả ba vị thần, Sufetula có ba đền riêng biệt nhưng nằm trên cùng một nền kiến trúc cao. Cách bố trí đặc sắc này khiến cụm đền trở thành một trong những hình ảnh dễ nhận diện nhất của di tích. Tuy nhiên, việc xác định chính xác từng ngôi đền vẫn dựa trên cách diễn giải khảo cổ học được chấp nhận rộng rãi, chứ không phải mọi chi tiết đều đã được chứng minh tuyệt đối.

Sufetula không chỉ có đền thờ. Quảng trường trung tâm từng là nơi diễn ra các hoạt động công cộng và giao tiếp xã hội; những nhà tắm lớn phản ánh vai trò của sinh hoạt cộng đồng trong đời sống La Mã. Các tuyến đường được bố trí theo dạng ô bàn cờ, còn hệ thống dẫn nước tận dụng nguồn nước địa phương. Tàn tích của nhà hát, các cổng vòm và những công trình khác cho thấy thành phố từng được quy hoạch với đầy đủ tiện ích đặc trưng của một đô thị La Mã.

Ảnh: sundaytour.com.tw

Qua nhiều thế kỷ, Sufetula chứng kiến những thay đổi sâu sắc về chính trị và tôn giáo. Từ thế kỷ IV, Kitô giáo phát triển mạnh, để lại dấu tích của nhiều nhà thờ và khu rửa tội. Đến thế kỷ VI, thành phố có vị thế đáng kể dưới thời Byzantine. Năm 647, một trận chiến lớn giữa quân Byzantine và lực lượng Ả Rập diễn ra tại khu vực này. Thất bại của Byzantine đánh dấu bước ngoặt trong lịch sử Sufetula và quá trình mở rộng quyền lực của người Ả Rập tại Bắc Phi. Thành phố vẫn có người sinh sống sau đó, nhưng thời kỳ thịnh vượng trước đây dần khép lại.

Điều làm Sbeitla đặc biệt hấp dẫn là nơi đây không chỉ kể câu chuyện về La Mã. Những dấu tích La Mã, nhà thờ Kitô giáo và công trình thời Byzantine cùng tồn tại trong một không gian, phản ánh sự chuyển tiếp giữa các thời đại.

Ngày nay, giữa nắng gió Tunisia, những hàng cột đá vẫn đứng vững bên quảng trường xưa. Không còn tiếng bước chân của thương nhân hay những nghi lễ trong đền thờ, Sbeitla vẫn khiến người ta hình dung được sức sống của một đô thị cổ từng kết nối nhiều nền văn hóa. Đây không đơn thuần là một “thành phố La Mã bị lãng quên”, mà là cuốn biên niên sử bằng đá về cách Bắc Phi thay đổi qua gần hai thiên niên kỷ.