Cục Văn Hóa tỉnh Thiểm Tây (Trung Quốc) công bố kết quả nghiên cứu về di chỉ Thạch Mạo, tập trung vào bố cục kiến trúc bằng đá, kỹ thuật xây dựng và các công trình phụ trợ. Những tư liệu mới giúp giới khảo cổ hệ thống hóa đặc điểm xây dựng các công trình bằng đá thời tiền sử, đồng thời phục dựng một phần quy trình và kỹ thuật thi công từng được cư dân cổ sử dụng.

Được biết, Khu Di chỉ Thạch Mạo nằm tại thị trấn Cao Gia Bảo, thành phố Thần Mộc, tỉnh Thiểm Tây. Di chỉ này có niên đại khoảng 4.300 năm trước, với tổng diện tích hơn 4 triệu m², được xem là một trong những thành đá tiền sử có quy mô rất lớn tại Trung Quốc. Toàn bộ khu thành được tổ chức theo cấu trúc ba lớp gồm Hoàng thành đài, nội thành và ngoại thành, lồng ghép vào nhau. Bên ngoài còn phân bố nhiều công trình đá có chức năng như các trạm canh gác. Trong đó nhiều đoạn tường dày hơn 2,5 m; phần tường bảo vệ còn lại tại Hoàng thành đài có nơi cao tới khoảng 15 m.

Một trong những phát hiện đáng chú ý là cư dân Thạch Mạo đã biết dựa vào điều kiện địa hình để lựa chọn phương pháp xây dựng phù hợp. Theo kết quả nghiên cứu, khu vực có địa hình dốc được xử lý bằng cách đào, cắt trực tiếp vào sườn núi rồi xây tường đá; trong khi những khu vực tương đối bằng phẳng được đào móng trước khi tiến hành đặt nền và dựng tường. Cách thức này cho thấy quá trình xây dựng không diễn ra một cách tùy tiện mà đã có sự thích ứng rõ ràng với địa hình tự nhiên.

Không gian bên trong thành cũng được phân chia theo chức năng. Hoàng thành đài là khu vực kiến trúc trung tâm nằm trên nền cao. Nội thành tập trung các dấu tích cư trú và mai táng. Ngoại thành đảm nhiệm chức năng phòng thủ với hệ thống tường khép kín. Các công trình canh gác nằm ở khu vực bên ngoài tạo thành một hệ thống phòng vệ từ xa, góp phần mở rộng phạm vi phòng thủ của toàn bộ khu thành.

Nghiên cứu mới cũng làm rõ hơn kỹ thuật xây tường đá mang tính tiêu chuẩn hóa tại Thạch Mạo. Vật liệu xây dựng chủ yếu là loại sa thạch có sẵn ngay tại địa phương. Đá được con người cổ xưa gia công, làm phẳng trước khi đưa vào xây dựng. Các khối đá được xếp theo phương pháp so le, kết hợp với kỹ thuật tạo các điểm lồi lõm để chúng ăn khớp với nhau. Khe giữa những viên đá được lấp bằng hỗn hợp bùn đất trộn cỏ nhằm tăng khả năng liên kết và gia cố tường thành.

Đặc biệt, bên trong tường còn được bố trí các lỗ theo quy luật sắp xếp gia cố và những thanh gỗ được đặt ngang xuyên vào kết cấu. Đây được xem là một phương pháp gia cố nhằm tăng tính liên kết và độ ổn định tổng thể của tường đá. Đối với Hoàng thành đài và các bệ trụ ở khu vực cổng thành, cư dân cổ còn sử dụng kết cấu lõi đất đầm nện, bên ngoài bao phủ bằng đá. Một số đoạn tường được trang trí bằng các phù điêu đá hình người hoặc thú thần.

Hệ thống công trình phụ tại Thạch Mạo cũng cho thấy trình độ tổ chức xây dựng khá hoàn chỉnh. Khu vực cổng phía Đông của ngoại thành là một công trình cổng đá có quy mô lớn, bao gồm hai lớp cổng thành nhỏ, các bệ trụ đối xứng, các đoạn tường nhô ra và những hố được cho là liên quan đến hoạt động nghi lễ. Cấu trúc này cho thấy cổng thành không chỉ đảm nhiệm chức năng kiểm soát lối ra vào, mà còn được thiết kế như một bộ phận quan trọng trong hệ thống phòng thủ và nghi lễ của khu thành.

Bên trong thành, các nhà khảo cổ còn phát hiện những công trình phục vụ thoát nước, trong đó có các rãnh ngầm bằng đá và máng dẫn nước. Những hệ thống này có tác dụng thu gom, dẫn và thoát nước, hạn chế tình trạng nước mưa hoặc nước ứ đọng gây ảnh hưởng đến khu dân cư trong thành và các công trình xây dựng.

Các khu nhà ở trong thành chủ yếu cũng sử dụng tường đá. Hình thức kiến trúc tương đối thống nhất, kỹ thuật xây dựng có quy chuẩn rõ ràng, qua đó cho thấy phương thức thi công xây dựng tại Thạch Mạo đã đạt đến mức độ nhất định về tiêu chuẩn hóa. Điều này đặc biệt đáng chú ý khi xét đến niên đại của di chỉ, bởi nó cho thấy các cộng đồng cư dân thời tiền sử đã có khả năng tổ chức nhân lực, vật liệu và kỹ thuật trong những dự án xây dựng có quy mô lớn.

Theo các nhà nghiên cứu, kết quả nghiên cứu mới không chỉ giúp làm rõ hình thái kiến trúc của Thạch Mạo mà còn tạo cơ sở quan trọng cho việc phục dựng kỹ thuật xây dựng, bảo tồn nguyên trạng các di tích và xây dựng phương án trưng bày, giới thiệu di sản.