Trong bài viết có tiêu đề "Gã khổng lồ Bắc Cực: Những điều phương Tây không muốn tiết lộ về vùng biên giới phía bắc của Nga" đăng ngày 24/10, hãng tin RT cho biết, cường quốc ven biển Bắc Cực lớn nhất thế giới nhìn thấy tiềm năng kinh tế, thương mại và quân sự to lớn trong khu vực giữa bối cảnh cạnh tranh với phương Tây.
Bản đồ phần nào cho thấy lý do. Theo Hội đồng Bắc Cực, Nga chiếm khoảng 53% đường bờ biển Bắc Cực, trở thành quốc gia có đường bờ biển Bắc Cực dài nhất thế giới.
Tuy nhiên, tầm quan trọng của khu vực này không chỉ nằm ở vị trí địa lý. Các vùng lãnh thổ Bắc Cực của Nga chứa trữ lượng dầu mỏ, khí đốt và khoáng sản khổng lồ, đồng thời là nơi đặt những thành phần quan trọng trong lực lượng răn đe hạt nhân và nhiều căn cứ quân sự của nước này.
Khi biến đổi khí hậu khiến băng biển dần tan, mở ra những cơ hội mới cho hoạt động hàng hải, Moscow cũng tìm cách biến Tuyến đường biển phía Bắc thành tuyến thương mại sinh lợi, kết nối châu Âu với châu Á.
Trong khi đó, hôm 20/10, Cao ủy phụ trách chính sách đối ngoại của EU Kaja Kallas mô tả khu vực này là "tiền tuyến của cuộc cạnh tranh quyền lực toàn cầu", đồng thời cáo buộc Moscow quân sự hóa Bắc Cực. Bà cho biết EU đặt mục tiêu mở rộng hợp tác với NATO, phát triển các hành lang hậu cần quân sự và bắt kịp Nga về năng lực tàu phá băng.
Nga khẳng định nước này "chưa bao giờ đe dọa bất cứ ai ở Bắc Cực", nhưng cam kết bảo vệ các lợi ích chủ quyền của mình, đồng thời cáo buộc NATO làm gia tăng căng thẳng.
Điều gì khiến Bắc Cực trở nên quan trọng đối với Nga, và vì sao Moscow quyết tâm duy trì vị thế tại khu vực này?
Nga, Canada, Mỹ, Đan Mạch và Na Uy, 5 quốc gia có đường bờ biển giáp Bắc Băng Dương. Ảnh: RT
Điều gì định nghĩa vùng Bắc Cực?
Không giống Nam Cực, một lục địa được bao quanh bởi đại dương, Bắc Cực là đại dương được bao quanh bởi các vùng phía bắc của lục địa Á-Âu và Bắc Mỹ, Greenland cùng nhiều hòn đảo.
Ranh giới địa lý thường được sử dụng để xác định khu vực này là Vòng Bắc Cực. Tại đây, vào mùa hè, Mặt Trời có thể duy trì trên đường chân trời suốt 24 giờ, trong khi vào mùa đông, Mặt Trời có thể biến mất hoàn toàn trong ít nhất một ngày.
Có 8 quốc gia có lãnh thổ nằm trong khu vực Bắc Cực, gồm Nga, Canada, Mỹ, Đan Mạch (thông qua Greenland), Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan và Iceland. Trong số này, 5 quốc gia đầu tiên có đường bờ biển giáp trực tiếp với Bắc Băng Dương, qua đó giữ vai trò quan trọng trong việc xác định ranh giới hàng hải và quyền tiếp cận tài nguyên.
Bắc Cực có khí hậu cực lạnh, diện tích băng biển rộng lớn, tầng đất đóng băng vĩnh cửu, đêm cực kéo dài vào mùa đông và ánh sáng ban ngày liên tục vào mùa hè. Tại các khu vực lục địa, nhiệt độ có thể xuống dưới -40 độ C. Băng biển dày, bão tố và cơ sở hạ tầng hạn chế cũng khiến hoạt động vận tải và công nghiệp tại đây gặp nhiều khó khăn.
Tuy nhiên, Bắc Cực đang ấm lên nhanh gần gấp 4 lần mức trung bình toàn cầu. Quá trình này mở ra những cơ hội mới cho thương mại hàng hải và khai thác tài nguyên, nhưng đồng thời khiến tầng đất đóng băng vĩnh cửu tan chảy, đe dọa cơ sở hạ tầng hiện có.
Ai sở hữu những gì ở Bắc Cực?
Nga, Canada, Mỹ, Đan Mạch và Na Uy, 5 quốc gia có đường bờ biển giáp Bắc Băng Dương, thực thi chủ quyền đối với các lãnh thổ và đảo thuộc mình, cũng như vùng lãnh hải kéo dài 12 hải lý tính từ bờ biển. Các quốc gia ven biển còn có quyền độc quyền khai thác tài nguyên thiên nhiên trong vùng đặc quyền kinh tế rộng 200 hải lý.
Phạm vi quyền khai thác có thể mở rộng ra ngoài giới hạn này nếu các quốc gia chứng minh được đáy biển thuộc phần kéo dài tự nhiên của thềm lục địa của mình. Khi đó, họ có thể được công nhận quyền thăm dò và khai thác dầu khí, khoáng sản tại khu vực thềm lục địa mở rộng.
Theo các ước tính về trữ lượng chưa được phát hiện nhưng có thể khai thác, Bắc Cực chứa khoảng 90 tỷ thùng dầu và 1.669 nghìn tỷ feet khối khí đốt tự nhiên. Khu vực này còn có các mỏ niken, đồng, paladi, quặng sắt, kẽm, chì, phốt phát và bauxite.
Để so sánh, Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) ước tính Nga có khoảng 80 tỷ thùng dầu thô và 1.483 nghìn tỷ feet khối khí đốt tự nhiên đã được chứng minh là có thể khai thác.
Tuy nhiên, việc được công nhận thềm lục địa mở rộng không đồng nghĩa với việc quốc gia đó có chủ quyền đối với vùng biển tương ứng. Các vùng biển này vẫn mở cửa cho hoạt động hàng hải quốc tế.
Nga là quốc gia đầu tiên chính thức đệ trình yêu sách về thềm lục địa mở rộng tại Bắc Cực lên Ủy ban Liên hợp quốc về giới hạn thềm lục địa vào năm 2001. Ủy ban yêu cầu Moscow cung cấp thêm bằng chứng khoa học, thúc đẩy nước này tiến hành các cuộc thám hiểm quy mô lớn tại Bắc Cực.
Các quốc gia khác cũng tham gia vào quá trình này. Đan Mạch đệ trình yêu sách vào năm 2014, tiếp theo là Canada vào năm 2019. Sau khi Nga mở rộng đáng kể yêu sách thềm lục địa vào năm 2021, Canada tiếp tục đệ trình yêu sách mở rộng vào năm 2022, cho rằng động thái của Moscow đã khiến diện tích chồng lấn giữa hai bên tăng gấp 3 lần.
Tàu Nga ở Bắc Cực. Ảnh: Sputnik
Năm 2023, Ủy ban Liên hợp quốc về giới hạn thềm lục địa phần lớn ủng hộ các lập luận địa chất của Nga, tạo cơ sở cho yêu sách về một thềm lục địa mở rộng có diện tích ước tính khoảng 1,8 triệu km².
Tuy nhiên, các khuyến nghị của Liên hợp quốc không tự động giải quyết những tranh chấp về quyền lợi chồng lấn. Nga, Canada và Đan Mạch vẫn phải giải quyết các vấn đề này thông qua đàm phán hoặc những biện pháp pháp lý khác.
Trước đó, Nga và Na Uy đã giải quyết tranh chấp kéo dài hàng thập kỷ liên quan đến khoảng 175.000 km² vùng biển Barents vào năm 2010.
Bắc Cực của Nga rộng lớn đến mức nào?
Vùng Bắc Cực của Nga trải dài từ bán đảo Kola, gần Na Uy ở phía tây, đến Chukotka, đối diện Alaska ở phía đông. Tổng chiều dài đường bờ biển của khu vực vượt 24.000 km.
Khu vực Bắc Cực được Nga chính thức xác định có diện tích khoảng 4,8 triệu km², tương đương 28% lãnh thổ quốc gia, bao gồm các vùng hành chính trải dài từ Murmansk ở phía tây đến phía bắc Yakutia ở phía đông.
Cảnh quan nơi đây rất đa dạng, từ bờ biển đá, đồng bằng lãnh nguyên đến vùng đất ngập nước đóng băng và những khu rừng taiga rộng lớn. Xa hơn về phía bắc là các quần đảo hẻo lánh như Novaya Zemlya, Franz Josef Land, Severnaya Zemlya và quần đảo Tân Siberia. Một số khu vực có diện tích lớn được bao phủ bởi sông băng và băng vĩnh cửu. Novaya Zemlya từng là một trong những bãi thử vũ khí hạt nhân lớn của Liên Xô.
Vùng Bắc Cực của Nga có gần 2,5 triệu cư dân. Theo các số liệu được nêu trong bài, khu vực này dự kiến đóng góp 7% GDP quốc gia và 11% kim ngạch xuất khẩu vào năm 2025.
Dù có khí hậu khắc nghiệt, Bắc Cực của Nga không phải vùng đất hoang vắng. Các trung tâm dân cư và công nghiệp lớn tại đây gồm Murmansk, thành phố lớn nhất thế giới nằm phía bắc Vòng Bắc Cực, với dân số khoảng 260.000 người. Đây cũng là một cảng biển lớn không bị đóng băng.
Một trung tâm công nghiệp quan trọng khác là Norilsk, nơi tập trung hoạt động sản xuất niken, đồng và paladi.
Các thành phố và trung tâm kinh tế khác gồm Arkhangelsk và Severodvinsk, nổi tiếng với ngành công nghiệp hàng hải và đóng tàu ngầm hạt nhân, cùng Vorkuta, Salekhard và Novy Urengoy, một trung tâm sản xuất khí đốt.
Khu tự trị Yamalo-Nenets còn có nhà máy khí hóa lỏng Yamal của Novatek, được mô tả là cơ sở lớn nhất thuộc loại này tại Nga. Nhà máy xuất khẩu khí đốt thông qua cảng Sabetta.
Xa hơn về phía đông, thành phố Pevek là nơi đặt Akademik Lomonosov, nhà máy điện hạt nhân nổi duy nhất trên thế giới.
Thiết kế này xuất phát từ nhu cầu cung cấp điện cho khu vực Tây Chukotka, nơi bị cô lập khỏi lưới điện quốc gia của Nga. Nhà máy được xây dựng tại một xưởng đóng tàu, sau đó vận chuyển bằng đường biển đến địa điểm hẻo lánh này, tránh những khó khăn lớn khi xây dựng một cơ sở hạt nhân thông thường tại chỗ.
Tổng thống Nga Valadimir Putin trong chuyến thăm Bắc Cực. Ảnh: Điện Kremlin
Bắc Cực quan trọng thế nào đối với Nga?
Bắc Cực là một động lực kinh tế quan trọng của Nga, cung cấp nguồn năng lượng xuất khẩu và nguyên liệu thô. Khu vực này chiếm hơn 80% sản lượng khí đốt tự nhiên của Nga, cùng một phần đáng kể sản lượng dầu mỏ, niken và kim loại nhóm bạch kim.
Các trung tâm công nghiệp lớn, trong đó có những mỏ khí đốt tại Yamal và hoạt động khai thác khoáng sản ở Norilsk, giữ vai trò quan trọng đối với nền kinh tế Nga, đồng thời ảnh hưởng đến thị trường năng lượng và hàng hóa toàn cầu.
Về thương mại, hệ thống cảng biển, các con sông lớn ở Siberia và hạm đội tàu phá băng lớn nhất thế giới tạo thành mạng lưới vận tải kết nối các vùng lãnh thổ giàu tài nguyên với thị trường quốc tế.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, Tuyến đường biển phía Bắc đang nổi lên như một tuyến vận tải quan trọng tại Bắc Cực. Tuyến đường này đã vận chuyển hơn 37 triệu tấn hàng hóa trong năm 2025, trong đó 5,4 triệu tấn được vận chuyển giữa các cảng của Nga và Trung Quốc.
Bất chấp căng thẳng với phương Tây liên quan đến xung đột tại Ukraine, Nga vẫn tiếp tục tham gia một số hoạt động hợp tác hạn chế trong khuôn khổ Hội đồng Bắc Cực, bao gồm công tác kỹ thuật về giám sát môi trường và giải quyết những thách thức chung trong khu vực.
(Còn tiếp...)
