Cuộc đối đầu giữa chính phủ và phe đối lập tại Ba Lan bất ngờ leo thang thành khủng hoảng hiến pháp sau khi một thẩm phán tuyên bố đình chỉ chức vụ Chủ tịch Tòa án Hiến pháp. Cơ quan này lập tức cáo buộc những người liên quan phạm tội đảo chính.
Tổng thống Karol Nawrocki phải cắt ngắn chuyến công du Senegal, quay đầu máy bay trở về Warsaw và trực tiếp tới trụ sở tòa án lúc rạng sáng. Diễn biến tiếp tục gây chấn động khi hai đại sứ Ba Lan tại Trung Quốc và Romania tuyên bố từ chức, còn phe đối lập đề xuất bỏ phiếu bất tín nhiệm chính phủ Thủ tướng Donald Tusk.
Truyền thông quốc tế đặc biệt chú ý đến những diễn biến tại Warsaw. Euronews ngày 30/10 đưa cụm từ cáo buộc đảo chính vào tiêu đề bài viết về quyết định quay đầu máy bay của Tổng thống Ba Lan - "Tổng thống Ba Lan quay đầu máy bay giữa những cáo buộc đảo chính". Ngày 31/10, Le Parisien đăng bài với tiêu đề “ [Thủ tướng] Donald Tusk bị cáo buộc đảo chính”, trong khi Le Monde đặt vấn đề “Khôi phục pháp quyền hay đảo chính?”. Reuters cũng đưa tin Tổng thống Nawrocki cáo buộc chính phủ tìm cách chiếm quyền kiểm soát Tòa án Hiến pháp bằng vũ lực.
Tòa án Hiến pháp Ba Lan cáo buộc đảo chính sau quyết định đình chỉ hai lãnh đạo
Chiều 30/10, thẩm phán Anna Korwin-Piotrowska thông báo quyết định đình chỉ nhiệm vụ trong một tháng đối với Chủ tịch Tòa án Hiến pháp Ba Lan Bogdan Święczkowski và cấp phó Bartłomiej Sochański. Bà đồng thời tuyên bố tiếp quản việc điều hành hoạt động của cơ quan này.
Bà Korwin-Piotrowska cho biết quyết định nhằm khôi phục hoạt động bình thường của tòa án, trong bối cảnh lãnh đạo cơ quan này bị cáo buộc cản trở các thẩm phán mới được Quốc hội bầu thực hiện nhiệm vụ. Theo bà, ông Święczkowski đã ngăn một số thẩm phán mới tham gia xét xử và cản trở việc triệu tập Đại hội đồng thẩm phán.
Bộ trưởng Tư pháp kiêm Tổng công tố Waldemar Żurek cũng thông báo đã đề nghị dỡ bỏ quyền miễn trừ pháp lý của ông Święczkowski và cấp phó Sochański, mở đường cho khả năng tiến hành các thủ tục tố tụng hình sự.
Tuy nhiên, quyết định đình chỉ lập tức bị lãnh đạo Tòa án Hiến pháp bác bỏ. Trong thông báo đăng trên tài khoản X chính thức ngày 30/10, cơ quan này khẳng định ông Święczkowski vẫn là chủ tịch và ông Sochański vẫn giữ chức phó chủ tịch. Tòa án cũng tuyên bố bà Korwin-Piotrowska không phải là thẩm phán hợp pháp của cơ quan này.
Đặc biệt, Tòa án Hiến pháp cáo buộc website của mình bị chiếm quyền trái phép và tuyên bố: “Tất cả những người tham gia vào các hành động này đều phạm tội đảo chính”.
Trong bài viết ngày 31/10, Le Monde dẫn lời lãnh đạo đảng Luật pháp và Công lý (PiS) Jarosław Kaczyński gọi hành động của chính phủ là đảo chính. Le Parisien, dẫn thông tin từ AFP, cũng ghi nhận những cáo buộc tương tự nhằm vào Thủ tướng Donald Tusk từ phía người biểu tình.
Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki tới tòa án. Ảnh: Reuters
Tổng thống quay đầu máy bay, xông vào tòa án
Diễn biến khiến cuộc khủng hoảng thu hút sự chú ý đặc biệt là quyết định bất ngờ của Tổng thống Karol Nawrocki.
Ngày 30/10, ông Nawrocki đang trên đường tới Senegal trong chuyến công du chính thức. Tuy nhiên, giữa chuyến bay, ông quyết định cắt ngắn chuyến đi và trở về Ba Lan.
“Trong thời điểm như thế này, Tổng thống phải có mặt ở Ba Lan. Tôi dừng chuyến bay tới Senegal. Tôi đang trở về”, ông Nawrocki thông báo trên mạng xã hội X.
Sau khi trở về Warsaw, Tổng thống gặp Chủ tịch thứ nhất Tòa án Tối cao Zbigniew Kapiński trước khi tới trụ sở Tòa án Hiến pháp vào khoảng 1 giờ sáng 31/10.
Theo Euronews, trước đó, bảy người được Quốc hội lựa chọn làm thẩm phán đã vào trụ sở tòa án với sự hộ tống của các sĩ quan thuộc Cơ quan Bảo vệ Nhà nước (SOP). Người phát ngôn Tòa án Hiến pháp Weronika Ścibor cho biết các nhân viên bảo vệ được yêu cầu thu dọn đồ đạc và rời khỏi tòa nhà. Chủ tịch đương nhiệm Święczkowski và cấp phó Sochański cũng bị ngăn không cho vào bên trong.
Sau đó, bà Korwin-Piotrowska tuyên bố tiếp quản quyền điều hành và đình chỉ nhiệm vụ hai lãnh đạo trên.
Khi Tổng thống Nawrocki tới nơi, một cuộc đối đầu trực tiếp đã xảy ra giữa ông và nhóm thẩm phán.
Bộ trưởng Tư pháp Żurek cho biết ông rất lo ngại về hành vi của Tổng thống và hy vọng cơ quan công tố sẽ xem xét vụ việc. Ông cáo buộc video cho thấy ông Nawrocki dùng sức mạnh để vượt qua và tấn công các thẩm phán.
Ngược lại, người phát ngôn Phủ Tổng thống cho rằng các thẩm phán đã cản trở và xâm phạm thân thể Tổng thống. Hai phía đưa ra những cáo buộc trái ngược về vụ va chạm.
Sau đó, ông Nawrocki tuyên bố trật tự hiến pháp Ba Lan đã bị vi phạm và một cơ quan nhà nước bị chiếm giữ bằng vũ lực.
“Đêm qua, trật tự công cộng tại Cộng hòa Ba Lan đã bị vi phạm và một cơ quan hiến pháp bị chiếm giữ bằng vũ lực”, tuyên bố được Chánh văn phòng Tổng thống Paweł Szefernaker đọc bên ngoài trụ sở tòa án sáng 31/10.
Đụng độ bên ngoài tòa án ở Ba Lan. Ảnh: Reuters
Hai đại sứ Ba Lan từ chức, Ngoại trưởng phản ứng gay gắt
Khủng hoảng tại Tòa án Hiến pháp nhanh chóng lan sang ngành ngoại giao khi hai đại sứ Ba Lan tại Trung Quốc và Romania lần lượt tuyên bố từ chức.
Tối 30/10, Jakub Kumoch, Đại sứ Ba Lan tại Trung Quốc, thông báo trên mạng xã hội X rằng ông đã nộp đơn từ chức và đề nghị được triệu hồi về nước.
“Trước những diễn biến trong nước, tôi nhận thấy mình không thể tiếp tục đảm nhiệm chức vụ Đại sứ Cộng hòa Ba Lan. Hôm nay, tôi đã nộp đơn từ chức và đề nghị được triệu hồi”, ông Kumoch viết.
Ngoại trưởng Ba Lan Radosław Sikorski nhanh chóng phản ứng với quyết định này. “Tôi ghi nhận việc ông kết thúc nhiệm vụ một cách thiếu chuyên nghiệp. Ông không còn đại diện cho Cộng hòa Ba Lan nữa”, ông Sikorski viết trên X.
Chỉ ít giờ sau, Paweł Soloch, Đại sứ Ba Lan tại Romania, cũng tuyên bố từ chức. Ông viết trên X: “Liên quan đến nỗ lực chiếm đoạt trái pháp luật Tòa án Hiến pháp, tôi không thấy có khả năng tiếp tục đảm nhiệm chức vụ Đại sứ Cộng hòa Ba Lan tại Romania”.
Ông Soloch cho biết đã thông báo quyết định với Tổng thống Nawrocki và Ngoại trưởng Sikorski.
Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk. Ảnh: Reuters
Phe đối lập đề xuất bỏ phiếu bất tín nhiệm chính phủ
Không chỉ dừng lại ở tranh chấp tư pháp và ngoại giao, khủng hoảng còn nhanh chóng chuyển thành cuộc đối đầu chính trị tại quốc hội.
Ngày 31/10, cựu Thủ tướng Mateusz Morawiecki thông báo phe đối lập sẽ đệ trình kiến nghị bất tín nhiệm đối với chính phủ của Thủ tướng Donald Tusk.
Ông Morawiecki đề xuất thành lập một chính phủ kỹ trị tạm thời do cựu Chủ tịch Hạ viện Marek Jurek đứng đầu. Chính phủ này sẽ điều hành đất nước cho đến khi diễn ra cuộc bầu cử quốc hội tiếp theo và hình thành đa số cầm quyền mới.
“Chúng tôi đang đệ trình kiến nghị bất tín nhiệm đối với chính phủ Donald Tusk”, ông Morawiecki viết trên mạng xã hội X.
Trên thực tế mâu thuẫn trở nên gay gắt từ năm 2015, khi đảng Luật pháp và Công lý (PiS) lên nắm quyền và tiến hành cải tổ hệ thống tư pháp.
Trong giai đoạn 2015–2023, PiS có ảnh hưởng lớn đến việc bổ nhiệm thẩm phán và hoạt động của Tòa án Hiến pháp. Một số phán quyết của tòa án cũng làm gia tăng tranh chấp giữa luật pháp Ba Lan và các quy định của EU.
Sau khi ông Donald Tusk trở lại làm Thủ tướng vào tháng 12/2023, chính phủ liên minh thân châu Âu của ông tìm cách đảo ngược những thay đổi về tư pháp dưới thời PiS và khôi phục quan hệ với Brussels.
Tuy nhiên, quá trình này vấp phải sự phản đối của Tổng thống Nawrocki, người đắc cử năm 2025 với sự ủng hộ của PiS.
Mâu thuẫn tiếp tục leo thang trong năm 2026 khi Quốc hội bầu bổ sung các thẩm phán Tòa án Hiến pháp nhưng Tổng thống Nawrocki từ chối tiếp nhận lời tuyên thệ của một số người được lựa chọn.
Theo Reuters, trong số sáu thẩm phán được Quốc hội đề cử, Tổng thống từ chối tuyên thệ cho ba người. Trong khi đó, Chủ tịch Tòa án Hiến pháp Święczkowski cũng không công nhận một số thẩm phán do đa số nghị sĩ hiện nay lựa chọn.
Hai phía vì thế không công nhận tính hợp pháp của các quyết định bổ nhiệm và nhân sự do bên kia đưa ra, khiến hoạt động của cơ quan tư pháp này rơi vào tình trạng bế tắc.
Tính đến ngày 31/10, các cuộc tham vấn chính trị đã được triển khai nhưng chưa có thông tin về một thỏa thuận giữa hai phía. Ông Święczkowski vẫn bác bỏ quyết định đình chỉ và khẳng định sẽ tìm cách trở lại điều hành tòa án, trong khi Korwin-Piotrowska tiếp tục tuyên bố nắm quyền quản lý cơ quan này.
Cuộc tranh chấp vì vậy vẫn chưa có hồi kết.
