Cây na, hay còn gọi là mãng cầu ta, có tên khoa học là Annona squamosa, là loài cây ăn quả có nguồn gốc từ khu vực Trung Mỹ và Caribe trước khi lan rộng khắp châu Á nhiệt đới. Tại Việt Nam, cây na xuất hiện từ rất lâu và đặc biệt gắn bó với các vùng đồi núi như Lạng Sơn, Tây Ninh hay miền trung du Bắc Bộ. Dù không sở hữu vẻ ngoài rực rỡ như nhiều trái cây nhiệt đới khác, quả na vẫn khiến nhiều người mê mẩn bởi hương thơm dịu và vị ngọt thanh đặc trưng.

Ảnh: Wikimedia Commons.

Điểm dễ nhận ra nhất của quả na là lớp vỏ gồm nhiều mắt nổi lên như những mảnh ghép nhỏ xếp sát nhau. Khi chín, lớp vỏ chuyển xanh nhạt, mềm dần và có thể tách nhẹ bằng tay. Bên trong là phần thịt trắng kem, mềm mịn, xen lẫn các hạt đen bóng. Có người ví cảm giác ăn na giống như đang thưởng thức món kem ngọt ngào tự nhiên của vùng nhiệt đới. Chính đặc điểm này khiến người phương Tây gọi na là “sugar apple” – quả táo đường.

Ảnh: viencaogam.blogspot.com.

Về mặt sinh thái, điểm nổi bật của cây na là khả năng thích nghi tốt với môi trường khô nóng. So với nhiều loại cây ăn trái nhiệt đới khác, na có thể sinh trưởng trên đất nghèo dinh dưỡng và chịu hạn tương đối tốt. Những cây na mọc trên sườn đồi đá đôi khi lại cho trái ngon hơn nhờ khí hậu khô ráo và nhiều nắng. Chính vì vậy, ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam, na được xem là loại cây “dễ tính”, không cần chăm sóc cầu kỳ nhưng vẫn đem lại nguồn quả ổn định.

Ảnh: vietnamdecouverte.

Ngoài giá trị thực phẩm, nhiều bộ phận của cây na còn xuất hiện trong y học dân gian. Lá na từng được dùng để hỗ trợ xử lý côn trùng hoặc gội đầu, trong khi hạt na có chứa hoạt chất có khả năng diệt ký sinh trùng. Tuy nhiên, hạt na cũng chứa độc tính nhất định nên không được sử dụng tùy tiện. Ngày nay, các nhà khoa học vẫn tiếp tục nghiên cứu những hợp chất sinh học thú vị có trong loài cây này.

Một điều thú vị khác là hoa na không quá nổi bật nhưng lại có cơ chế thụ phấn khá đặc biệt thông qua các loài bọ cánh cứng nhỏ. Ở các vùng trồng na quy mô lớn, người nông dân đôi khi phải thụ phấn bằng tay để tăng tỷ lệ đậu quả và tạo ra những trái na to, đều mắt hơn.

Giữa thời đại của các loại trái cây nhập khẩu hào nhoáng, quả na vẫn giữ nét hấp dẫn rất riêng: giản dị, dân dã nhưng thơm ngọt khó quên. Với nhiều người Việt, hương thơm của na chín không chỉ là mùi vị của trái cây, mà còn là ký ức của những khu vườn mùa hè đầy nắng.