Ít có loài cây nào mang vẻ đẹp vừa u tối vừa huyền bí như thanh tùng châu Âu (Taxus baccata). Loài cây lá kim này xuất hiện từ hàng triệu năm trước và được xem là một trong những sinh vật sống lâu đời nhất châu Âu. Một số cá thể tại Anh và Scotland được cho là đã hơn 2.000 năm tuổi, và nhiều cây còn cổ xưa hơn cả những nhà thờ trăm tuổi được xây cạnh chúng.
Ảnh: conifers.
Thanh tùng châu Âu có dáng vẻ khá trầm mặc: thân cây nâu đỏ, tán lá xanh đậm quanh năm và phát triển chậm đến đáng kinh ngạc. Nhưng điều khiến nó nổi bật nhất lại là những “quả” đỏ tươi nhỏ như hồng ngọc. Thực chất đó là lớp áo hạt gọi là aril — phần duy nhất của cây không chứa độc tố. Gần như toàn bộ phần còn lại của cây, từ lá, vỏ đến hạt, đều chứa alkaloid taxine cực độc, đủ để gây tử vong cho người và gia súc nếu ăn phải. Chính vì vậy, trong nhiều truyền thuyết châu Âu, thanh tùng thường gắn với cái chết, nghĩa địa và thế giới linh hồn.
Ảnh: Wikimedia Commons.
Thế nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: từ chính loài cây độc này, con người lại tìm ra những hợp chất y học quý giá. Họ hàng gần của nó là thanh tùng Thái Bình Dương từng giúp các nhà khoa học phát triển paclitaxel — hoạt chất chống ung thư nổi tiếng. Điều đó khiến thanh tùng trở thành biểu tượng đặc biệt của ranh giới mong manh giữa chất độc và thuốc chữa bệnh.
Ảnh: ati.woodlandtrust.org
Trong lịch sử, gỗ thanh tùng được săn lùng vì độ dẻo và bền hiếm có. Những cung thủ Anh thời trung cổ từng sử dụng gỗ tùng để chế tạo trường cung nổi tiếng, thứ vũ khí góp phần làm thay đổi nhiều trận chiến lớn trong Chiến tranh Trăm năm. Một cây tùng trưởng thành đẹp có thể cung cấp phần gỗ hoàn hảo cho những cây cung mạnh và đàn hồi đến mức đáng kinh ngạc.
Ngày nay, thanh tùng châu Âu vẫn phủ bóng trong các nghĩa trang cổ tại Anh, Ireland và nhiều vùng của Pháp. Người ta tin rằng chúng được trồng để canh giữ linh hồn người chết hoặc tượng trưng cho sự tái sinh bởi khả năng sống cực lâu. Có những thân cây rỗng ruột gần như mục nát hoàn toàn nhưng vẫn tiếp tục mọc cành lá xanh tốt suốt nhiều thế kỷ.
