Đấu thầu tại Phường Bình Phước: Trách nhiệm của chủ đầu tư và tư vấn

Theo tìm hiểu của Báo Tri thức và Cuộc sống, tại các dự án đầu tư công do Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị Phường Bình Phước (TP Đồng Nai) làm chủ đầu tư, bên cạnh sự xuất hiện đều đặn của các nhà thầu thi công quen mặt, còn có sự "sát cánh" của một hệ sinh thái các đơn vị tư vấn. Trong đó, vai trò của những đơn vị lập hồ sơ mời thầu (E-HSMT), đánh giá hồ sơ dự thầu và thẩm định kết quả lựa chọn nhà thầu là yếu tố then chốt, quyết định trực tiếp đến tính cạnh tranh của từng cuộc thầu.

Vai trò của những "người gác đền"

Dữ liệu thống kê về công tác đấu thầu tại Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị Phường Bình Phước cho thấy, các gói thầu tư vấn quan trọng thường xuyên được giao cho các pháp nhân quen thuộc như Công ty TNHH Tư vấn Đấu thầu E-Bidding, Công ty Cổ phần Tư vấn Tổng hợp Phúc An và Công ty TNHH Một thành viên Tư vấn Xây dựng Sơn Tây.

Đơn cử, tại gói thầu thi công xây dựng (Gói xây lắp 01), Công ty TNHH Tư vấn Đấu thầu E-Bidding được công bố trúng gói Tư vấn lập hồ sơ mời thầu, đánh giá hồ sơ dự thầu. Ngay sau đó, vai trò "trọng tài" kiểm tra chéo là gói Tư vấn thẩm định hồ sơ mời thầu, thẩm định kết quả lựa chọn nhà thầu được giao cho Công ty Cổ phần Tư vấn Tổng hợp Phúc An.

Tương tự, tại một số dự án khác, Công ty TNHH Một thành viên Tư vấn Xây dựng Sơn Tây đóng vai trò tư vấn lập hồ sơ mời thầu, đánh giá hồ sơ dự thầu, trong khi đó Công ty TNHH Một thành viên Dịch vụ Tư vấn Xây dựng Bình An đảm nhận khâu thẩm định. Sự lặp lại của các đơn vị tư vấn tại cùng một chủ đầu tư tạo ra một quy trình dường như rất trơn tru, đi đến kết quả cuối cùng là các gói thầu xây lắp hàng tỷ đồng thường diễn ra theo kịch bản một mình một ngựa và tỷ lệ tiết kiệm ngân sách rất thấp.

Thực tiễn hoạt động đấu thầu cho thấy, E-HSMT chính là "bộ lọc" đầu tiên và quan trọng nhất. Nếu bộ lọc này được thiết kế một cách khách quan, bám sát quy mô, tính chất của gói thầu thì sẽ thu hút được đông đảo cộng đồng doanh nghiệp tham gia, tạo ra sự cạnh tranh về giá. Ngược lại, nếu E-HSMT xuất hiện các rào cản kỹ thuật, hoặc những yêu cầu bất thường không thực sự cần thiết, nó sẽ vô tình hoặc hữu ý hạn chế sự tham gia của các nhà thầu lạ, tạo lợi thế cho nhà thầu quen.

Trách nhiệm giải trình thuộc về ai?

Việc nhiều gói thầu tại Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị Phường Bình Phước (TP Đồng Nai) diễn ra trong tình trạng thiếu vắng cạnh tranh khiến dư luận đặt câu hỏi về tính khách quan của các bộ E-HSMT do E-Bidding, Sơn Tây thiết lập và được Phúc An, Bình An thẩm định. Liệu có hay không việc xuất hiện các tiêu chí chưa phù hợp làm cản trở cạnh tranh?

Phân tích về trách nhiệm pháp lý, Luật sư Nguyễn Văn Lập nhấn mạnh: Trách nhiệm cuối cùng và cao nhất trong công tác đấu thầu luôn thuộc về Chủ đầu tư. Theo Điều 78 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15, Chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính hợp pháp, tính chính xác của tài liệu, bao gồm việc phê duyệt E-HSMT. Nếu Chủ đầu tư phó mặc hoàn toàn cho đơn vị tư vấn mà thiếu sự rà soát, để lọt các tiêu chí làm hạn chế nhà thầu, thì Chủ đầu tư phải có trách nhiệm giải trình khi cơ quan thanh tra, kiểm toán vào cuộc.

Dưới góc độ chuyên môn, chuyên gia Nguyễn Quốc Vũ nhận định: Chỉ thị 12/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu rất rõ việc rà soát, chấn chỉnh tình trạng lập hồ sơ mời thầu thiếu khách quan. Đơn vị tư vấn lập và thẩm định phải chịu trách nhiệm liên đới nếu E-HSMT vi phạm nguyên tắc bảo đảm cạnh tranh. Việc một chủ đầu tư liên tục chọn các đơn vị tư vấn quen thuộc, để rồi dẫn đến các gói thầu xây lắp chỉ thu hút được đúng một nhà thầu tham dự, là một dấu hiệu cần được làm sáng tỏ bằng hồ sơ cụ thể.

Công văn 5557/BTC-QLĐT của Bộ Tài chính cũng đã hướng dẫn các đơn vị phải đề cao tính minh bạch, cạnh tranh công bằng. Để trả lời cho câu hỏi có hay không việc cài cắm tiêu chí tại các gói thầu của Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị Phường Bình Phước (TP Đồng Nai), các cơ quan quản lý chuyên ngành cần bóc tách chi tiết từng yêu cầu kỹ thuật trong E-HSMT, đối chiếu với quy định pháp luật để có kết luận khách quan nhất.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.

QUY ĐỊNH VỀ NGHIÊM CẤM HÀNH VI ĐƯA RA CÁC ĐIỀU KIỆN NHẰM HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG ĐẤU THẦU

Theo quy định tại Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 90/2025/QH15), bảo đảm tính cạnh tranh, công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế là những nguyên tắc cốt lõi, bắt buộc phải tuân thủ trong hoạt động lựa chọn nhà thầu sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nước. Pháp luật đấu thầu hiện hành thiết lập các hành lang pháp lý nghiêm ngặt nhằm chấn chỉnh và ngăn chặn triệt để tình trạng cài cắm các tiêu chí đánh giá không phù hợp để hạn chế sự tham gia của nhà thầu.

1. Hành vi cản trở cạnh tranh bị nghiêm cấm theo Luật Đấu thầu:

Điều 16 Luật Đấu thầu quy định chi tiết các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động đấu thầu. Trong đó, Khoản 3 Điều 16 quy định hành vi cản trở bao gồm việc đưa ra các điều kiện trong hồ sơ mời thầu nhằm hạn chế sự tham gia của nhà thầu, nhà đầu tư hoặc nhằm tạo lợi thế cho một hoặc một số nhà thầu, nhà đầu tư gây ra sự cạnh tranh không bình đẳng.

Đồng thời, Khoản 3 Điều 44 Luật Đấu thầu và Điều 26 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP quy định rõ: Hồ sơ mời thầu phải bao gồm đầy đủ các nội dung cần thiết để nhà thầu lập hồ sơ dự thầu và "không được nêu điều kiện dẫn đến làm hạn chế sự tham gia của nhà thầu hoặc nhằm tạo lợi thế cho một hoặc một số nhà thầu gây ra sự cạnh tranh không bình đẳng".

2. Nghiêm cấm quy định nhãn hiệu, xuất xứ cụ thể đối với vật tư, thiết bị:

Theo quy định tại Khoản 9 Điều 26 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP, ngoại trừ một số trường hợp đặc thù theo quy định của Luật Đấu thầu, hồ sơ mời thầu không được nêu yêu cầu về nhãn hiệu, xuất xứ cụ thể của hàng hóa.

Trong trường hợp cần thiết phải nêu nhãn hiệu, catalô của một sản phẩm cụ thể để tham khảo, minh họa cho các yêu cầu về kỹ thuật của hàng hóa thì bắt buộc phải ghi kèm theo cụm từ "hoặc tương đương" ngay sau nhãn hiệu, catalô đó. Đồng thời, hồ sơ mời thầu phải quy định rõ nội hàm tương đương với hàng hóa đó về đặc tính kỹ thuật, tính năng sử dụng, thiết kế công nghệ và tiêu chuẩn công nghệ.

3. Cấm đưa yêu cầu về khả năng huy động nhân sự, thiết bị vào tiêu chuẩn đánh giá kỹ thuật:

Nhằm loại bỏ các rào cản kỹ thuật được cài cắm tinh vi trong quá trình chấm thầu, Khoản 5 Điều 26 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP (về tiêu chuẩn đánh giá hồ sơ dự thầu đối với gói thầu xây lắp) quy định rõ: "Không được đưa yêu cầu về khả năng huy động nhân sự chủ chốt, thiết bị thi công chủ yếu trong yêu cầu về kỹ thuật".

Đối với các gói thầu tổ chức đấu thầu trong nước, tổ chuyên gia phải đánh giá nội dung về nhân sự chủ chốt, thiết bị thi công chủ yếu của gói thầu xây lắp trên cơ sở cam kết của nhà thầu trong đơn dự thầu mà không đánh giá theo nội dung kê khai hay tài liệu đính kèm ở bước đánh giá kỹ thuật ban đầu.

Sau khi đánh giá về tài chính, nhà thầu xếp hạng thứ nhất mới bị đánh giá chi tiết theo nội dung kê khai và tài liệu đính kèm. Trường hợp các nội dung này chưa đáp ứng, chủ đầu tư phải yêu cầu nhà thầu làm rõ để bổ sung, thay thế nhân sự, thiết bị với tần suất thực hiện tối đa 02 lần. Việc tự ý loại nhà thầu ngay từ vòng kỹ thuật do thiếu hồ sơ nhân sự, thiết bị chi tiết khi họ đã có cam kết hợp lệ là hành vi vi phạm nghiêm trọng quy trình đánh giá thầu.

4. Chế tài xử lý nghiêm minh đối với các hành vi vi phạm:

Trong quá trình giám sát, rà soát hoạt động đấu thầu, nếu phát hiện hồ sơ mời thầu có các nội dung làm hạn chế cạnh tranh, các nội dung này sẽ không được sử dụng làm căn cứ để xem xét, đánh giá loại bỏ hồ sơ dự thầu của nhà thầu.

Mọi hành vi cố ý cài cắm tiêu chí kỹ thuật bất hợp lý nhằm cản trở cạnh tranh, dàn xếp thông thầu hoặc gian lận làm sai lệch kết quả lựa chọn nhà thầu sẽ bị xử phạt nghiêm khắc theo Điều 133 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP, với biện pháp Cấm tham gia hoạt động đấu thầu từ 03 năm đến 05 năm trên phạm vi quản lý của người có thẩm quyền hoặc toàn quốc.

Đối với các cá nhân thuộc chủ đầu tư, tổ chuyên gia, tổ thẩm định có hành vi vi phạm quy định tại Điều 16 Luật Đấu thầu, ngoài việc bị cấm tham gia hoạt động đấu thầu sẽ bị thu hồi chứng chỉ nghiệp vụ chuyên môn về đấu thầu và chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật.