Vì sao không nên cấm tuyệt đối trẻ em dùng điện thoại thông minh?

Chuyên gia pháp lý cho rằng, không nên cấm tuyệt đối trẻ em sử dụng điện thoại thông minh vì khó khả thi, chưa phù hợp với thực tiễn đời sống.

Mới đây, khi thảo luận tại Quốc hội, một đại biểu đã đề nghị Chính phủ nghiên cứu cấm trẻ em từ 16 tuổi trở xuống sử dụng điện thoại thông minh.

Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho rằng, cần nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện, khách quan, khoa học, trên cơ sở cân bằng giữa hai yêu cầu: Bảo vệ trẻ em trước những nguy cơ từ môi trường mạng và bảo đảm quyền được tiếp cận thông tin, học tập, vui chơi, giải trí, phát triển toàn diện của trẻ em.

9006.jpg
TS.LS Đặng Văn Cường

Trẻ sử dụng điện thoại thông minh: Lợi ích đi cùng hệ lụy

Luật sư Đặng Văn Cường cho biết, các số liệu thống kê cho thấy, trẻ em Việt Nam đang tiếp cận internet và thiết bị thông minh với tỷ lệ cao. Vì vậy, xây dựng môi trường số an toàn cho trẻ em là yêu cầu cấp thiết.

Theo ông, trong thời đại chuyển đổi số, điện thoại thông minh và các thiết bị kết nối internet mang lại nhiều lợi ích cho trẻ em nếu được sử dụng đúng cách, phù hợp với độ tuổi và có sự hướng dẫn của người lớn.

Đáng chú ý, việc tiếp cận công nghệ có định hướng từ sớm còn giúp trẻ hình thành năng lực số, biết khai thác dữ liệu, đánh giá thông tin, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và tự bảo vệ mình trên không gian mạng.

Tuy nhiên, theo luật sư Cường nếu trẻ em lạm dụng điện thoại thông minh và internet cũng sẽ có những hệ lụy nghiêm trọng.

Thứ nhất, ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần. Sử dụng điện thoại trong thời gian dài có thể gây mỏi mắt, rối loạn giấc ngủ, giảm khả năng tập trung, ảnh hưởng đến tâm trạng và sức khỏe tinh thần của trẻ.

Thứ hai, nguy cơ tiếp xúc với thông tin độc hại. Những thông tin bạo lực, khiêu dâm, kích động thù hận, video phản cảm và thử thách nguy hiểm có thể tác động tiêu cực đến nhận thức, hành vi và quá trình hình thành nhân cách của trẻ. Đặc biệt, thuật toán đề xuất nội dung có thể khiến trẻ liên tục tiếp xúc với những thông tin tương tự, hình thành thói quen, sở thích và nhận thức lệch lạc nếu không được kiểm soát.

Thứ ba, nguy cơ bị bắt nạt, lừa đảo, dụ dỗ và xâm hại trên không gian mạng. Trẻ em có thể trở thành nạn nhân của bắt nạt trực tuyến, bôi nhọ danh dự, xúc phạm nhân phẩm, chiếm đoạt thông tin cá nhân, lừa đảo tài sản, dụ dỗ gặp mặt hoặc xâm hại tình dục thông qua mạng xã hội.

Thứ tư, nguy cơ lệ thuộc internet, suy giảm khả năng giao tiếp và phát triển tâm lý không lành mạnh. Việc quá phụ thuộc vào lượt thích, lượt xem, bình luận cũng có thể khiến trẻ dễ bị tổn thương bởi sự so sánh, chỉ trích, dẫn đến lo âu, căng thẳng và cô lập.

Theo luật sư Đặng Văn Cường, vấn đề không chỉ nằm ở một chiếc điện thoại mà còn nằm ở hệ sinh thái nội dung, thuật toán, nền tảng mạng xã hội và cách thức trẻ em tương tác với môi trường số.

Không nên tạo ra một thế hệ trẻ em bị tách khỏi môi trường số

Theo luật sư Cường, nếu hiểu đề xuất này theo hướng cấm hoàn toàn trẻ em dưới 16 tuổi được sử dụng điện thoại thông minh có kết nối internet trong mọi hoàn cảnh, đây là giải pháp khá cực đoan, khó khả thi và chưa thực sự phù hợp với thực tiễn đời sống.

Cần phân biệt rõ ba vấn đề: cấm sở hữu điện thoại, cấm sử dụng điện thoại và hạn chế sử dụng các dịch vụ, nội dung có nguy cơ gây hại cho trẻ em. Đây là những phạm vi điều chỉnh hoàn toàn khác nhau.

Thực tế, hiện nay nhiều trường học đang sử dụng các nền tảng số để giao bài tập, cung cấp bài giảng, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập, điểm danh, tra cứu tài liệu và trao đổi thông tin giữa giáo viên với học sinh, phụ huynh. Nhiều chương trình giáo dục kỹ năng số, ngoại ngữ, khoa học, công nghệ và hoạt động sáng tạo cũng cần đến các thiết bị kết nối internet.

Nếu cấm hoàn toàn trẻ em sử dụng thiết bị thông minh có thể gây xáo trộn hoạt động giáo dục, làm giảm cơ hội tiếp cận tri thức và ảnh hưởng đến quá trình hình thành kỹ năng số của các em.

Ngoài ra, có những trẻ em cần sử dụng điện thoại để liên lạc với cha mẹ, người chăm sóc, phục vụ việc đi lại hoặc xử lý những tình huống khẩn cấp. Đối với trẻ em khuyết tật hoặc có nhu cầu hỗ trợ đặc biệt, thiết bị thông minh còn là phương tiện hỗ trợ giao tiếp và hòa nhập xã hội.

Bên cạnh đó, việc thực thi lệnh cấm tuyệt đối cũng không đơn giản. Trẻ em có thể sử dụng thiết bị của cha mẹ, anh chị em, máy tính bảng, máy tính cá nhân hoặc truy cập internet thông qua các thiết bị dùng chung. Nếu chỉ cấm một loại thiết bị mà không kiểm soát được môi trường nội dung thì chính sách khó đạt mục tiêu.

Thậm chí, nếu việc cấm đoán không đi kèm giáo dục và hướng dẫn kỹ năng, trẻ em có thể tìm cách sử dụng công nghệ một cách bí mật, khiến cha mẹ và nhà trường khó phát hiện những nguy cơ mà các em đang gặp phải.

Do đó, không nên tạo ra một thế hệ trẻ em bị tách khỏi môi trường số, mà phải xây dựng một thế hệ trẻ em có năng lực làm chủ công nghệ, biết sử dụng công nghệ một cách an toàn, có trách nhiệm và phục vụ những mục tiêu tích cực.

Luật sư Cường cho rằng, thay vì lựa chọn giải pháp cấm tuyệt đối, cần nghiên cứu một hệ thống chính sách đồng bộ, có tính khả thi, xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể và có cơ chế thực thi cụ thể. Đặc biệt, cần chuyển tư duy quản lý từ việc kiểm soát thiết bị sang kiểm soát hành vi sử dụng, thời lượng truy cập, nội dung tiếp cận và trách nhiệm của những chủ thể cung cấp dịch vụ trên môi trường mạng.

Ông đề xuất một số nhóm giải pháp như cần xây dựng cơ chế quản lý theo độ tuổi, mức độ trưởng thành và nhu cầu sử dụng công nghệ của trẻ em. Không nên áp dụng một giới hạn chung cho tất cả trẻ em dưới 16 tuổi bởi trẻ 5 tuổi, 10 tuổi và 15 tuổi có sự khác biệt rất lớn về nhận thức, tâm sinh lý và khả năng tự bảo vệ.

Ví dụ trẻ dưới 6 tuổi có thể hạn chế tối đa việc sử dụng thiết bị thông minh độc lập; trẻ từ 6 đến dưới 12 tuổi có thể cho phép sử dụng thiết bị phục vụ học tập, giao tiếp và giải trí lành mạnh, nhưng cần có sự giám sát của cha mẹ, giới hạn thời gian và kiểm soát nội dung. Trẻ từ 12 đến dưới 16 tuổi, tăng dần quyền chủ động sử dụng công nghệ, đồng thời áp dụng cơ chế quản lý tài khoản, giới hạn nội dung không phù hợp, bảo vệ dữ liệu cá nhân và kiểm soát những tính năng có nguy cơ gây nghiện.

Thứ hai, phải tăng cường trách nhiệm của các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng xã hội và nền tảng số. Đây là một trong những giải pháp quan trọng nhất. Cần nghiên cứu quy định bắt buộc các nền tảng phải xác minh độ tuổi người dùng bằng phương thức phù hợp, bảo đảm không thu thập quá mức dữ liệu cá nhân; thiết lập chế độ tài khoản trẻ em, mặc định ở mức bảo vệ cao; hạn chế nội dung bạo lực, khiêu dâm, kích động, thử thách nguy hiểm và nội dung không phù hợp với từng nhóm tuổi. Đồng thời, có cơ chế kiểm soát thời gian sử dụng, hạn chế thông báo gây nghiện và các tính năng khuyến khích trẻ tương tác liên tục; kiểm soát việc người lạ tiếp cận, nhắn tin, kết bạn và thu thập thông tin cá nhân của trẻ em.

Thứ ba, tăng cường trách nhiệm của gia đình trong quản lý và giáo dục trẻ em. Cha mẹ không thể giao điện thoại cho con để con tự sử dụng trong nhiều giờ rồi mặc nhiên cho rằng đó là việc bình thường. Gia đình cần có quy tắc sử dụng thiết bị thông minh, quy định thời gian sử dụng, thời điểm được phép truy cập internet, nội dung được tiếp cận và những ứng dụng không phù hợp cần hạn chế.

Điều quan trọng là phải tạo được niềm tin để trẻ sẵn sàng chia sẻ khi bị bắt nạt, dụ dỗ, đe dọa hoặc tiếp xúc với nội dung độc hại.

Thứ tư, nhà trường cần trở thành một chủ thể quan trọng trong giáo dục kỹ năng số và bảo vệ trẻ em. Cần đưa nội dung giáo dục an toàn trên không gian mạng vào chương trình giáo dục phù hợp với từng cấp học. Nhà trường cũng cần có quy chế sử dụng điện thoại trong giờ học, phân biệt rõ trường hợp sử dụng phục vụ học tập với việc sử dụng để chơi game, truy cập mạng xã hội...

Thứ năm, phải có sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan quản lý nhà nước.

Thứ sáu, cần xây dựng cơ chế tiếp nhận thông tin và hỗ trợ trẻ em bị xâm hại trên không gian mạng để trẻ em và gia đình dễ dàng phản ánh khi xảy ra sự việc.

Đồng thời, cần có cơ chế bảo vệ danh tính, bí mật đời sống riêng tư, hỗ trợ tâm lý và phục hồi cho trẻ em bị xâm hại, tránh tình trạng các em tiếp tục trở thành nạn nhân của việc phát tán hình ảnh, video hoặc thông tin về vụ việc.

Mục tiêu cuối cùng tạo ra một thế hệ trẻ em biết làm chủ công nghệ

Từ góc độ pháp luật và bảo vệ quyền trẻ em, luật sư Cường cho rằng cần đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em làm nguyên tắc xuyên suốt khi xây dựng chính sách.

Theo ông, một đứa trẻ có quyền được học tập, vui chơi, giải trí, tiếp cận thông tin, phát triển năng lực và tham gia đời sống xã hội. Những quyền này cần được bảo đảm cả trong môi trường thực tế lẫn môi trường số. Không thể vì lo ngại trẻ em gặp phải những rủi ro trên internet mà tước bỏ hoàn toàn cơ hội tiếp cận tri thức, công nghệ và những thành tựu của xã hội hiện đại. Ngược lại, cũng không thể nhân danh quyền tiếp cận công nghệ để buông lỏng việc quản lý, để trẻ em tự do tiếp xúc với những nội dung độc hại và trở thành nạn nhân của các hành vi xâm hại.

Do đó, chính sách đúng đắn phải là sự kết hợp giữa giáo dục, quản lý, giám sát, phòng ngừa và xử lý vi phạm. Trong đó, Nhà nước phải kiến tạo hành lang pháp lý; doanh nghiệp công nghệ phải có trách nhiệm với sản phẩm, dịch vụ của mình; nhà trường phải trang bị kiến thức và kỹ năng; gia đình phải đồng hành với trẻ em.

Đặc biệt, cần coi trẻ em không chỉ là đối tượng được bảo vệ mà còn là chủ thể có quyền được lắng nghe, được tham gia vào quá trình xây dựng những quy tắc liên quan đến đời sống của mình.

Mục tiêu cuối cùng là tạo ra một thế hệ trẻ em biết làm chủ công nghệ, có bản lĩnh, có tri thức, có khả năng phân biệt đúng sai và biết tự bảo vệ mình. Một xã hội văn minh không phải là xã hội ngăn trẻ em tiếp cận với thế giới số, mà phải là xây dựng được một môi trường số an toàn, lành mạnh, nhân văn để mọi trẻ em đều có cơ hội học tập, phát triển và trưởng thành.

>>> Mời độc giả xem thêm video chuyên án ma túy liên quan diễn viên Kiều Thanh:

Bạn có thể quan tâm

Lo lắng học sinh lạm dụng trí tuệ nhân tạo

Đại biểu Quốc hội lo lắng về thực trạng học sinh sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để giải bài tập, làm giảm phát triển tư duy, có nguy cơ phụ thuộc vào công nghệ.

Ngày 12/11, tiếp tục chất vấn Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, các đại biểu Quốc hội đặt ra những lo lắng về trí tuệ nhân tạo (AI), quy định Sandbox...

Nỗi lo học sinh lạm dụng AI