Được phát hiện năm 1969 tại một ngôi mộ cổ ở thành phố Vũ Uy, tỉnh Cam Túc, Trung Quốc, tượng ngựa đồng bay là một trong những tác phẩm điêu khắc nổi tiếng nhất của nghệ thuật Trung Hoa cổ đại. Tác phẩm có niên đại thời Đông Hán (25–220), thường được gọi là Ngựa phi trên chim én hoặc Ngựa đồng giẫm chim én. Tên gọi này bắt nguồn từ hình ảnh con ngựa đang phi với một chân sau đặt lên lưng một sinh vật có cánh, thường được nhận diện là chim én.

Điều làm nên sức hấp dẫn của tác phẩm là cảm giác chuyển động sống động. Con ngựa có thân hình săn chắc, cổ vươn cao, đầu ngẩng lên, bờm tung về phía sau và ba chân còn lại nhấc khỏi điểm tựa. Tư thế ấy tạo ấn tượng như con vật đang lao vun vút giữa không trung. Dù được đúc bằng đồng, bức tượng vẫn truyền tải được sự nhẹ nhàng, mạnh mẽ và tốc độ của một con chiến mã đang phi nước đại.

Ảnh: Wikimedia Commons

Ẩn sau vẻ đẹp ấy là một thành tựu đáng kinh ngạc về kỹ thuật đúc đồng và tư duy tạo hình. Bức tượng cao khoảng 34,5 cm, dài 45 cm, được thiết kế để trọng lượng cơ thể ngựa dồn lên một chân duy nhất, đặt trên hình tượng chim én nhỏ. Điểm tựa có diện tích rất hạn chế nhưng vẫn giúp toàn bộ tác phẩm đứng vững, tạo nên ảo giác con ngựa đang bay lướt qua bầu trời. Sự kết hợp giữa quan sát tự nhiên, hiểu biết về cân bằng và trí tưởng tượng nghệ thuật cho thấy trình độ thủ công tinh xảo của người Trung Hoa cổ đại.

Ngựa cũng mang ý nghĩa đặc biệt trong xã hội thời Hán. Đây là phương tiện quan trọng trong chiến tranh, giao thông và giao thương, đồng thời tượng trưng cho sức mạnh, tốc độ và uy thế. Việc nhà Hán chú trọng phát triển kỵ binh, mở rộng quan hệ với các vùng Trung Á và tìm kiếm những giống ngựa quý đã góp phần đưa hình tượng tuấn mã vào nghệ thuật, văn hóa và tín ngưỡng. Vì vậy, con ngựa trong tác phẩm không chỉ là một con vật được khắc họa chân thực mà còn có thể được nhìn nhận như biểu tượng của khát vọng chinh phục không gian và vượt qua giới hạn thông thường.

Sau khi được phát hiện tại khu mộ Lôi Đài ở Vũ Uy, bức tượng trở thành báu vật văn hóa nổi tiếng và hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Cam Túc, thành phố Lan Châu. Năm 1983, hình tượng này được chọn làm biểu tượng du lịch Trung Quốc, góp phần đưa tác phẩm đến với công chúng quốc tế.

Điều khiến tượng ngựa đồng bay trường tồn không chỉ nằm ở tuổi đời hay kỹ thuật đúc đồng, mà còn ở khả năng biến một khoảnh khắc chuyển động thành hình khối bất động. Hơn hai thiên niên kỷ sau khi ra đời, tác phẩm vẫn gợi lên cảm giác tốc độ, tự do và sức sống mãnh liệt, minh chứng cho sức sáng tạo vượt thời gian của nghệ thuật cổ đại Trung Hoa.