Những bức tượng Chac Mool thường khiến người xem ngạc nhiên bởi tư thế khác hẳn các tượng thần hay tượng vua quen thuộc. Nhân vật nằm tựa trên khuỷu tay, lưng hơi nhấc khỏi mặt đất, hai chân co lại, đầu quay sang một bên. Trên bụng là một chiếc khay hoặc đĩa đá, dường như đang chờ đón thứ gì đó được đặt lên.

Các tượng này được tìm thấy tại nhiều địa điểm thuộc Mesoamerica, khu vực bao gồm phần lớn Mexico và một số vùng Trung Mỹ ngày nay. Chúng đặc biệt gắn với thành phố Maya Chichén Itzá và trung tâm Toltec tại Tula, đồng thời xuất hiện ở những nơi như Tenochtitlan, thủ đô của người Mexica (Aztec) và Ihuatzio ở miền Tây Mexico. Sự phân bố rộng cho thấy hình tượng này gắn với những mạng lưới giao lưu văn hóa và nghi lễ giữa các cộng đồng cổ đại.

Cái tên “Chac Mool” cũng có một lịch sử thú vị. Nhà thám hiểm Augustus Le Plongeon đặt tên này sau khi phát hiện một bức tượng tại Chichén Itzá năm 1875. Ông cho rằng đó là hình ảnh một nhân vật cai trị Maya và diễn giải tên gọi theo nghĩa liên quan đến “móng vuốt của sấm mưa”. Tuy nhiên, đây không phải tên gọi cổ đại đã được xác nhận, ý nghĩa ban đầu của thuật ngữ vẫn còn gây tranh luận.

Ảnh: topyucatan.com

Vậy Chac Mool thực sự dùng để làm gì? Câu trả lời chưa hoàn toàn rõ ràng. Chiếc khay trên bụng tượng có thể dùng để tiếp nhận lễ vật như thức ăn, hương hoặc những vật phẩm nghi lễ. Một số nhà nghiên cứu liên hệ chúng với nghi lễ hiến tế, trong đó máu hoặc trái tim của nạn nhân có thể được đặt lên bệ. Tuy nhiên, không phải mọi bức tượng đều có cùng chức năng, bằng chứng hiện có không cho phép khẳng định mọi Chac Mool đều là “bàn hiến tế”.

Ảnh: Wikimedia Commons

Một điều đáng chú ý là Chac Mool thường được đặt tại lối vào đền thờ, trên các bệ nghi lễ hoặc ở những không gian công cộng quan trọng. Vị trí ấy gợi ý rằng tượng không nhất thiết là đối tượng được thờ phụng trực tiếp, mà có thể đóng vai trò trung gian trong các nghi thức kết nối con người với thần linh. Những khác biệt về trang phục, tư thế và biểu tượng trên từng bức tượng cũng cho thấy mỗi cộng đồng có thể đã diễn giải hình tượng này theo cách riêng.

Ngày nay, Chac Mool vẫn là một biểu tượng dễ nhận diện của nghệ thuật Mesoamerica thời hậu Cổ điển. Nhưng điều khiến các nhà khảo cổ tiếp tục quan tâm không chỉ là vẻ ngoài kỳ lạ, mà còn là những câu hỏi chưa có lời giải cuối cùng: nhân vật này đại diện cho thần linh, chiến binh hay tư tế? Chiếc khay từng chứa những lễ vật gì? Vì sao một tư thế đặc biệt như vậy lại xuất hiện ở nhiều thành phố cổ cách xa nhau? Có lẽ chính khoảng trống giữa những gì ta biết và chưa biết đã khiến Chac Mool vẫn giữ nguyên sức hấp dẫn sau nhiều thế kỷ.