Theo tài liệu thu thập của Báo Tri thức và Cuộc sống, mục tiêu tối thượng của hoạt động đấu thầu sử dụng vốn nhà nước không chỉ dừng lại ở việc lựa chọn được nhà thầu đủ năng lực để thi công dự án đúng tiến độ, mà quan trọng hơn cả là phải tạo ra một môi trường cạnh tranh khốc liệt nhằm tiết kiệm tối đa cho ngân sách quốc gia.

Đặc biệt, trong bối cảnh phân cấp quản lý hành chính mới theo Nghị quyết số 202/2025/QH15, khi các cấp trung gian được bãi bỏ và chính quyền cấp xã trực tiếp nắm giữ vai trò chủ đầu tư, bài toán tối ưu hóa nguồn vốn càng trở nên cấp thiết. Tuy nhiên, qua lăng kính phân tích chuỗi dự án do Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng xã An Lục Long tỉnh Tây Ninh làm chủ đầu tư, bài toán về hiệu quả kinh tế đang bộc lộ những mảng màu xám, đòi hỏi sự soi chiếu nghiêm túc từ các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền.

Như đã phản ánh chi tiết ở các kỳ trước, những con số thống kê từ 59 hoạt động công bố công khai trên Mạng đấu thầu quốc gia cho thấy một bức tranh đáng suy ngẫm. Tổng giá trị các gói thầu có kết quả hợp lệ tại Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng xã An Lục Long lên tới hơn 73,4 tỷ đồng. Thế nhưng, sau những đợt mở thầu và chấm thầu, số tiền thực tế tiết kiệm được cho ngân sách nhà nước chỉ hơn 848 triệu đồng.

Tỷ lệ tiết kiệm trung bình đạt 1,16%, một mức được giới chuyên môn đánh giá là rất thấp, đặc biệt là đối với nhóm các dự án thi công xây lắp hạ tầng công ích, trường học vốn luôn có biên độ cạnh tranh rất lớn trên thị trường.

Nghịch lý đấu thầu qua mạng nhưng thiếu vắng cạnh tranh về giá

Sự bất thường thể hiện rõ nét qua các gói thầu có giá trị "khủng" được triển khai dồn dập trong khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 6/2026. Điển hình có thể kể đến gói thầu thi công xây dựng mã IB2600238346-00 (giá gói 17,68 tỷ đồng) hay gói mã IB2600235145-00 (giá gói 9,33 tỷ đồng).

Đáng chú ý nhất là câu chuyện xoay quanh gói thầu mã IB2600217472-00 (giá gói 8,59 tỷ đồng). Đây là gói thầu được mở ra để thay thế cho một gói thầu khác đã bị chủ đầu tư hủy bỏ trước đó. Dù được tổ chức đấu thầu rộng rãi, song nghịch lý là chỉ có duy nhất 01 nhà thầu nộp hồ sơ tham dự. Đến ngày 05/06/2026, Giám đốc Nguyễn Duy Phương đã đặt bút ký Quyết định số 100/QĐ-BQLDA phê duyệt trúng thầu cho nhà thầu duy nhất với giá 8,53 tỷ đồng.

Nhiều câu hỏi lớn đang được dư luận đặt ra: Tại sao các gói thầu này đều được áp dụng hình thức đấu thầu rộng rãi qua mạng, một phương thức tiên tiến lẽ ra phải thu hút được sự quan tâm của hàng chục nhà thầu lớn nhỏ trên toàn quốc, nhưng thực tế lại liên tục ghi nhận kịch bản vắng bóng cạnh tranh, "một mình một ngựa" về đích và giá trúng thầu bám sát sạt giá dự toán?

"Thượng phương bảo kiếm" Chỉ thị 12 và trách nhiệm người đứng đầu

Dưới lăng kính pháp lý, việc quản lý đồng vốn ngân sách nhà nước đã được quy định cực kỳ chặt chẽ, đặc biệt là sau khi hệ thống pháp luật được hoàn thiện để thích ứng với mô hình quản lý hành chính mới từ năm 2025 - 2026. Nổi bật nhất là việc Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 về việc tăng cường hiệu lực, hiệu quả, trách nhiệm trong công tác đấu thầu.

Phân tích sâu về vấn đề này, Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP HCM) cho biết: "Chỉ thị 12/CT-TTg mang một thông điệp vô cùng đanh thép từ người đứng đầu Chính phủ về việc chấn chỉnh hoạt động mua sắm công. Cốt lõi của Chỉ thị này là yêu cầu cá thể hóa trách nhiệm cá nhân. Phải quy trách nhiệm trực tiếp cho người đứng đầu các cơ quan, đơn vị, các ban quản lý dự án nếu để xảy ra tình trạng đấu thầu mang tính chất hình thức, khép kín cục bộ, hoặc các gói thầu liên tục có tỷ lệ tiết kiệm thấp, tình trạng vắng bóng cạnh tranh kéo dài mà không có giải trình chính đáng".

Luật sư Nguyễn Văn Lập bình luận thêm, trong mọi dự án, người đứng đầu Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng xã An Lục Long chính là người trực tiếp đặt bút ký các quyết định mang tính quyết định nhất: Quyết định phê duyệt hồ sơ mời thầu và Quyết định phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu. Chủ đầu tư không thể đẩy trách nhiệm pháp lý cho các đơn vị tư vấn.

Nếu hồ sơ mời thầu đưa ra các yêu cầu khắt khe bất hợp lý về nhân sự, máy móc, kinh nghiệm thi công tương tự tại địa phương, khiến các nhà thầu khác bị "trói chân", thì trách nhiệm gác cổng của người đứng đầu chưa thực sự làm tròn. Sự phân cấp quản lý về địa phương không đồng nghĩa với việc nới lỏng kỷ cương, mà ngược lại, đòi hỏi năng lực giám sát phải được nâng tầm.

"Để chứng minh sự minh bạch và đập tan những hoài nghi, người đứng đầu Ban Quản lý Dự án cần thực hiện trách nhiệm giải trình một cách công khai. Họ cần chứng minh được rằng bộ tiêu chí trong E-HSMT là hoàn toàn chuẩn mực, tuân thủ đúng Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15, không hề có tình trạng thiết kế tiêu chí riêng cho bất kỳ doanh nghiệp nào. Việc giải trình thấu đáo việc hàng chục tỷ đồng ngân sách được tung ra nhưng chỉ thu về mức tiết kiệm 1,16% là nghĩa vụ bắt buộc trước cử tri, trước cơ quan kiểm toán và các cấp lãnh đạo tỉnh Tây Ninh", Luật sư Nguyễn Văn Lập nhấn mạnh.

Cần sự vào cuộc rà soát từ các cơ quan chức năng

Không chỉ dừng lại ở Chỉ thị của Thủ tướng, Công văn 5557 của Bộ Tài chính cũng đã vạch rõ những yêu cầu cấp thiết về việc giám sát chặt chẽ dòng vốn mua sắm công. Hiệu quả kinh tế của một dự án đầu tư công không chỉ được đo đếm bằng việc công trình đó được xây dựng xong trên thực địa, mà giá trị cốt lõi còn nằm ở việc sử dụng dòng tiền sao cho hiệu quả, tiết kiệm và xứng đáng nhất.

Việc để tồn tại những số liệu tiết kiệm khiêm tốn cùng những dấu hiệu lặp lại của các nhà thầu tại xã An Lục Long rất cần các cơ quan chức năng, cơ quan thanh tra chuyên ngành vào cuộc thực hiện công tác hậu kiểm. Việc rà soát lại toàn bộ quy trình, từ khâu thẩm định giá, lập hồ sơ mời thầu đến chấm thầu và thanh quyết toán sẽ là minh chứng rõ nét nhất cho việc kỷ cương pháp luật trong đầu tư công được thực thi nghiêm túc, không có vùng cấm, đảm bảo mọi doanh nghiệp đều được cạnh tranh bình đẳng.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.

[Kỳ 5] Giải pháp nâng cao tính minh bạch trong đấu thầu xây lắp tại xã An Lục Long (Tây Ninh)