Vừa qua báo chí phản ánh về hoạt động lừa đảo qua “hợp đồng kỳ nghỉ” khiến dư luận quan tâm, nhất là khi đối tượng hướng tới chủ yếu là người già, người nghỉ hưu và người có điều kiện kinh tế.

Đáng chú ý, đây là các hệ thống hoạt động có trụ sở công khai cùng chiêu thức cực kỳ tinh vi. Các đối tượng thường tổ chức hội thảo, tặng quà để lôi kéo, sau đó tạo ra cảm giác khan hiếm và cử nhân viên tư vấn liên tục “gõ cửa” nhằm ép nạn nhân ký hợp đồng. Đáng chú ý, những kẻ này đã lợi dụng triệt để sự cô đơn của người cao tuổi để tạo niềm tin.

Khi các nạn nhân muốn thoát khỏi hợp đồng, một nhóm công ty khác sẽ xuất hiện và hứa hẹn mua lại nhưng yêu cầu phải đóng thêm tiền. Vòng xoáy này khiến nhiều trường hợp lâm vào cảnh bi đát khi phải thế chấp cả sổ đỏ, sổ lương và mất sạch khoản tiền tích góp cả đời.

Tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến báo cáo công tác dân nguyện của Quốc hội tháng 5, đề cập vấn đề trên, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải khẩn thiết đề nghị các cơ quan chức năng phải làm rõ trách nhiệm quản lý địa bàn và có cảnh báo sớm để người dân không tiếp tục trở thành nạn nhân của loại hình lừa đảo này.

Vì sao mất tiền tỷ nhưng khó đòi lại?

Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, TS.LS Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp cho rằng, những tranh chấp, khiếu kiện về các giao dịch liên quan đến sở hữu kỳ nghỉ không phải hiện tượng mới. Trước đó cũng đã có một số vụ kiện, nhiều đơn thư tố cáo tố giác. Cơ quan công an cũng nhiều lần có cảnh báo về dấu hiệu lừa đảo liên quan đến các giao dịch về sở hữu kỳ nghỉ nhưng do nhiều lý do khác nhau mà các giao dịch này vẫn diễn ra ngày càng phổ biến, những dấu hiệu lừa dối khách hàng, thậm chí dấu hiệu lừa đảo khiến cho dư luận xã hội bức xúc.

Theo luật sư Cường, thời gian qua các luật sư đã tiếp nhận nhiều thông tin của người dân cần tư vấn pháp luật đối với vấn đề pháp lý về sở hữu kỳ nghỉ. Nhiều trường hợp khách hàng cho rằng mình bị thiệt hại tài sản, thậm chí bị lừa gạt thông qua các giao dịch liên quan đến “sở hữu kỳ nghỉ” và “quản lý kỳ nghỉ”.

“Rất nhiều trường hợp người dân bị mất tiền từ các giao dịch liên quan đến sở hữu kỳ nghỉ đã khởi kiện hoặc trình báo sự việc với cơ quan chức năng nhưng chưa được xem xét giải quyết thỏa đáng, nhiều trường hợp lâm vào tình trạng khó khăn, quẫn bách”, luật sư Cường cho biết.

Ông Cường thông tin thêm, các nạn nhân thường là những người già, những người có điều kiện kinh tế eo hẹp, dùng tất cả số tiền tiết kiệm cả đời để tham gia vào các giao dịch này với hy vọng cải thiện đời sống, được nghỉ dưỡng những năm cuối đời với giá rẻ. Tuy nhiên, không những không được nghỉ dưỡng mà những người này đã mất hết số tiền tích cóp, thậm chí vay mượn nợ nần chồng chất, nhiều người lâm vào tình trạng kiệt quệ, quẫn bách, tinh thần suy sụp, gia đình mâu thuẫn…

Lý giải về việc dù đã trình báo đến các cơ quan chức năng nhưng chưa được giải quyết thỏa đáng, luật sư Cường cho biết, do nhiều lý do khác nhau như thiếu chứng cứ, pháp luật quy định chưa rõ ràng, sự nhẹ dạ cả tin của nạn nhân. Cùng với đó việc tiếp nhận giải quyết các vụ việc tranh chấp khiếu kiện, tố giác liên quan đến vấn đề này còn chậm trễ, quy trình tố tụng kéo dài phức tạp dẫn đến nhiều trường hợp quyền lợi bị xâm phạm nhưng chưa được pháp luật bảo vệ kịp thời.

Theo luật sư Cường, một trong những vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ pháp luật Việt Nam hiện nay chưa có khái niệm pháp lý về "sở hữu kỳ nghỉ" hay "quản lý kỳ nghỉ", hiểu biết của nhiều người về hoạt động kinh doanh này chưa đầy đủ dẫn đến có những hiện tượng bị lợi dụng, chiếm dụng vốn, thậm chí có thể là chiếm đoạt tài sản.

Bộ luật Dân sự năm 2015 không quy định kỳ nghỉ là tài sản. Theo đó Điều 105 Bộ luật dân sự quy định “tài sản” bao gồm vật, tiền, quyền tài sản và giấy tờ có giá. Cũng không có văn bản nào hướng dẫn “kỳ nghỉ là quyền tài sản“. Luật Nhà ở và Luật Kinh doanh bất động sản, Luật du lịch cũng không ghi nhận chế định pháp lý riêng đối với loại hình sở “hữu kỳ nghỉ”.

Khái niệm “tài sản” được gắn liền với khái niệm “quyền sở hữu”. Đối với chế định tài sản, quyền sở hữu là một trong những vấn đề cốt lõi, quan trọng để nhà nước quản lý và bảo vệ chủ sở hữu tài sản, đồng thời cũng là cơ sở để xác lập quyền sở hữu, đảm bảo quyền lợi trong các giao dịch dân sự. Khái niệm được dùng trong bộ luật dân sự là “sở hữu tài sản”, theo đó quyền sở hữu chỉ được đặt ra khi quyền này gắn với một tài sản nhất định được pháp luật công nhận. Đã là tài sản được pháp luật ghi nhận, chủ sở hữu hoặc người quản lý hợp pháp tài sản sẽ có các quyền quản lý, quyền sử dụng và quyền định đoạt tài sản.

Đối tượng của giao dịch dân sự là quyền nhân thân hoặc quyền tài sản được pháp luật ghi nhận chấm trong trường hợp giao dịch đối với đối tượng không thể thực hiện được hoặc không đúng ý chí của các bên, chủ thể của giao dịch bị lừa dối thì giao dịch đó vô hiệu.

Luật sư Cường cũng cho biết, dù pháp luật Việt Nam chưa ghi nhận kỳ nghỉ là tài sản, không có những quy định cụ thể về quản lý, kinh doanh kỳ nghỉ nhưng thực tiễn cho thấy, không ít doanh nghiệp đứng ra “kinh doanh kỳ nghỉ” thay vì kinh doanh lưu trú, du lịch. Nhiều doanh nghiệp sử dụng các khái niệm sở hữu kỳ nghỉ, mua bán kỳ nghỉ trong các giao dịch dân sự với các cá nhân và thu số tiền rất lớn…trong khi đó người nộp tiền không được thực hiện đầy đủ các quyền lợi của mình theo hợp đồng, khi hợp đồng không được thực hiện đúng theo thỏa thuận cam kết trước đó, quyền lợi bị xâm phạm thì thiếu cơ sở pháp lý để pháp luật bảo vệ.

Bên cạnh đó sự vào cuộc của cơ quan chức năng thời gian qua cũng chưa quyết liệt, mới chỉ dừng lại ở cảnh báo, phòng ngừa, chưa có vụ việc nào xử lý kiên quyết, xử lý nghiêm bằng chế tài hình sự, đủ để răn đe các hành vi chiếm dụng vốn, lừa đảo chiếm đoạt tài sản thông qua hình thức sở hữu kỳ nghỉ dẫn đến các giao dịch về sở hữu kỳ nghỉ vẫn diễn ra, gây ra nhiều nhức nhối trong xã hội.

Điều này dẫn đến một thực tế là không ít người dân tin rằng họ đang mua một loại tài sản nghỉ dưỡng có giá trị tương tự bất động sản, trong khi trên thực tế bản chất pháp lý của giao dịch có thể chỉ là việc sử dụng dịch vụ nghỉ dưỡng theo hợp đồng. Trong khi đó không phải ai cũng có được những kỳ nghỉ dưỡng như lời quảng cáo, giới thiệu từ các nhân viên môi giới.

Theo quan điểm của luật sư Cường, về nguyên tắc chỉ những đối tượng được pháp luật thừa nhận là tài sản hoặc quyền tài sản mới có thể trở thành đối tượng của các giao dịch mua bán, chuyển nhượng theo quy định pháp luật. Những hành vi mua bán chuyển nhượng những thứ không có thật có thể bị tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu và giải quyết hậu quả của hợp đồng vô hiệu là không phát sinh quyền và nghĩa vụ giữa các bên, các bên nhận của nhau thứ gì phải trả, bên nào có lỗi gây thiệt hại thì phải bồi thường. Những hành vi gian dối để chiếm đoạt tài sản thông qua các quan hệ dân sự có thể xem xét xử lý hình sự theo quy định tại điều 174 bộ luật hình sự. Bởi vậy, trong trường hợp có tranh chấp xảy ra đối với hợp đồng và sở hữu kỳ nghỉ thì tòa án có thể thụ lý để giải quyết trên cơ sở các quy định của pháp luật về giao dịch dân sự, hợp đồng dân sự, sẽ xem xét đến đối tượng của giao dịch, chủ thể của giao dịch, ý chí của các bên, nội dung của giao dịch và trình tự thủ tục giao dịch, quá trình thực hiện quyền và nghĩa vụ để xác định giao dịch có hiệu lực pháp luật hay không, giao dịch có vô hiệu do bị lừa dối, do đối tượng không thể thực hiện được hay không để xem xét giải quyết theo quy định của pháp luật. Trường hợp phát hiện ra có hành vi gian dối để chiếm đoạt tài sản thì thẩm quyền giải quyết thuộc về cơ quan điều tra theo thủ tục tố tụng hình sự.

“Đây là mô hình được du nhập từ nước ngoài nhưng chưa thực sự phù hợp với nhận thức pháp lý và điều kiện văn hóa, xã hội tại Việt Nam. Việc quản lý hoạt động kinh doanh liên quan đến sở hữu kỳ nghỉ chưa chặt chẽ dẫn đến nhiều tranh chấp khiếu kiện gây nhức nhối trong xã hội, nhiều trường hợp có tranh chấp xảy ra, có đơn thư nhưng chưa được giải quyết kịp thời”, luật sư Cường nói.

Trước những phản ánh của các cơ quan truyền thông thời gian gần đây cho thấy vấn đề kinh doanh sở hữu kỳ nghỉ đã gây ra những nhức nhối trong xã hội, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp đề nghị cần phải có sự vào cuộc quyết liệt của cơ quan chức năng để xử lý các hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản, lừa dối khách hàng đối với những trường hợp lợi dụng kinh doanh sở hữu kỳ nghỉ để chiếm đoạt tài sản, gây thiệt hại đến quyền lợi của người dân. Ngoài ra phía tòa án cũng cần phải có chỉ đạo trong việc thụ lý giải quyết các tranh chấp về sở hữu kỳ nghỉ nhanh chóng, công khai, công bằng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp chính đáng của các bên trong giao dịch khi giao dịch bị tuyên bố vô hiệu.

Người dân có thể làm gì để bảo vệ quyền lợi?

Theo quy định của Bộ luật Dân sự, để một giao dịch dân sự có hiệu lực pháp luật phải đáp ứng nhiều điều kiện như đối tượng của hợp đồng phải được pháp luật thừa nhận, đối tượng của hợp đồng có thể thực hiện được trong giao dịch dân sự, chủ thể có năng lực pháp luật và năng lực hành vi phù hợp, việc giao kết hoàn toàn tự nguyện, nội dung không vi phạm điều cấm của pháp luật, hình thức và trình tự thực hiện đúng quy định.

Nếu không đáp ứng một trong các điều kiện này thì giao dịch có thể bị xem xét tuyên bố vô hiệu. Những trường hợp giao dịch mà đối tượng không thể thực hiện được hoặc do bị lừa dối, không đúng ý chí thì giao dịch đó vô hiệu, không phát sinh quyền và nghĩa vụ của các bên, kết quả giải quyết hậu quả của giao dịch vô hiệu là các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận, bên nào có lỗi, gây thiệt hại phải bồi thường thiệt hại.

Luật sư Cường cho rằng trong trường hợp người dân cho rằng mình bị lừa dối, bị nhầm lẫn hoặc đối tượng giao dịch không thể thực hiện được hoàn toàn có quyền khởi kiện ra tòa án để yêu cầu tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu theo quy định pháp luật. Khi giao dịch bị tuyên vô hiệu, các bên có nghĩa vụ hoàn trả cho nhau những gì đã nhận.

Bên cạnh đó, nếu có căn cứ cho thấy đã xuất hiện hành vi đưa ra thông tin gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản của người khác thì người bị thiệt hại có quyền trình báo cơ quan điều tra để được xác minh, làm rõ theo quy định của pháp luật hình sự.

Pháp luật quy định hành vi gian dối chiếm đoạt tài sản từ 2.000.000 đồng trở lên thì người thực hiện hành vi này sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo điều 174 bộ luật hình sự, trường hợp chiếm đoạt từ 500.000.000 đồng trở lên, người phạm tội sẽ phải đối mặt với khung hình phạt có hình phạt cao nhất là phạt tù từ 12 năm đủ đến 20 năm tù hoặc tù chung thân.

Trường hợp không có căn cứ để xử lý về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nhưng hành vi có dấu hiệu của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản hoặc lừa dối khách hàng thì cũng có thể xem xét xử lý hình sự đối với các tội danh tương ứng.

Từ những vụ việc được phản ánh thời gian qua, các chuyên gia pháp lý khuyến nghị người dân cần đặc biệt thận trọng trước những lời mời gọi đầu tư hoặc nghỉ dưỡng có cam kết lợi nhuận, cam kết chuyển nhượng hoặc các chương trình yêu cầu phải đưa ra quyết định ngay lập tức.

Trước khi ký bất kỳ hợp đồng nào có giá trị lớn, người dân cần kiểm tra kỹ chức năng hoạt động của doanh nghiệp, đọc toàn bộ nội dung hợp đồng, tham khảo ý kiến luật sư độc lập và tuyệt đối không vay tiền chỉ dựa trên sự tư vấn của nhân viên bán hàng.

Những câu chuyện từ các hợp đồng sở hữu kỳ nghỉ cho thấy một thực tế đáng suy ngẫm: Trong khi pháp luật chưa có cơ chế điều chỉnh riêng cho loại hình giao dịch này thì người tiêu dùng đang trở thành bên phải gánh chịu phần lớn rủi ro. Câu hỏi cần được các cơ quan quản lý trả lời không chỉ là ai đúng, ai sai trong từng vụ việc cụ thể mà còn là liệu đã đến lúc cần có một hành lang pháp lý rõ ràng hơn đối với các mô hình kinh doanh đang phát triển nhanh nhưng tiềm ẩn nhiều tranh chấp hay chưa. Cần phải kiên quyết xử lý, áp dụng chế tài đủ mạnh, đủ răn đe để bảo vệ quyền lợi của người yếu thế trong các giao dịch bất minh, có dấu hiệu lừa dối, gian dối trong bối cảnh kinh tế xã hội hiện nay.

>>> Mời độc giả xem thêm video từ bị trêu chọc đến sàn diễn Paris:

​